|
آرچا
|
||
|
ادبی ، بديعي و اجتماعي |
آذربایجان دیلی حاققیندا ملاحظهلر
دیل انسانی تا قدیم دؤورلردن دوشوندورموش و بیر سیرا عمومیلشدیرمهلره گتیریب چیخارمیشدیر. مثلا بعضی روایتلری نظره آلساق دیلین واحد بیر کؤکدن یارانماسیی ایدئیاسینی گؤرهریک. همین عمولشدیریجی روایتلرین بیرینده دئییلیر کی، «اولده انسانلارین هامیسی واحد بیر دیلده دانیشیرمیش. بیرگون اونلار یاتیر و ائرتهسی گون اویاندیقدان سونرا بیر – بیرینی باشا دوشمورلر. بئلهلیکله یئتمیش ایکی دیلده دانیشان تایفالار میدانا چیخیر!». حافظ اؤز غزللرینین بیرینده دئییر: «جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه، چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند»[1]. یاخود بلکه ده مؤولوی «همدلی از هم زبانی بهتر است» دئینده همین مؤوضوعنو نظره آلیبمیش. بؤیوک فضولی ده دیل ایله ماراقلانمیش، لاکین اونون بیر سیرر اودوغو قناعتینه گلمیشدیر: «خلقه آغزین سیررینی هر دم قیلور اظهار سؤز، بو نه سیردیر کیم اولور هر لحظه یوخدان وار سؤز.».
بو عمومیلشدیرمهلر، بیرینجی باخیشدا فانتاستیک گؤرونسه ده بو و یا دیگر تایفالار طرفیندن منیمسهنیلمیش و هره اؤز دیلینی واحد ایلکین دیل حساب ائتمهیه چالیشمیشدیر. مثلا یهودیلر عیبری دیلینین ایلکین اولدوغونو، عربلر ایسه عرب دیلینین ایلکین اولدوغو فیکرینی ایرهلی سورموشلر. حتی بو و یا دیگر بیر دیلین گویا کامل دیل اولماسی فیکری ده همین مؤوضوعنو تصدیق ائدیر. ماراقلیدیر کی، بوتون بو فیکیرلرین پراکتیکی جهتدن سینانیلماز اولدوغو اونلارین مین ایللر بویو داوام ائتمهسینه شرایط یاراتمیشدیر. ایندینین اؤزونده ده عرب دیلینین «زبان کامل» اولماسی فیکرینه راست گلینیر.
دیلچیلیگین علمی شکیلده فورمالاشماسی دیلین ماهیتینی نسبی ده اولسا آچمیش و بو ساحهنین اوزهرینه چؤکموش دومانی آرادان قالدیرمیش و قالدیرماقدادیر.
معلومدور کی، دیلچیلیک بیرینجی نؤوبهده دیلین تعریفینی وئرمهلیدیر. عالیملر بئله بیر تعریفی، دیل حاققیندا عمومیلشمیش فیکری بیان ائدرکن واحد یؤندن یاناشمامیشلار. سوسیولوقلار (جمعیتشوناسلار) سوسیولوژی باخیمدان یاناشاراق دیلی انسیت واسیطهسی کیمی تقدیم ائتمیشلر. قرامئرچیلر ایسه دیلی «لئکسیک ترکیبدن و قراماتیک قورولوشدان» عبارت بیر حادثه حساب ائتمیشلر. دیلچیلرین قیکرینجه «دیل سس حالقالاریندان عبارت بیر زنجیر»دیر.
دئمهلی دیلچیلرین فیکرینجه هر بیر دیلین سس سیستئمی، سؤز سیستئمی و جمله سیستئمی واردیر. بیرینجی سیستئمی اؤیرهنن ساحهیه فونئتیکا (فارس دیلینده آواشناسی)، ایکینجی سیستئمینی اؤیرهنن ساحهیه مورفولوگیا (فارس دیلینده صرف)، اوچونجو سیتئمی اؤیرهنن ساحهیه سینتاکسیس (فارس دیلینده نحو) دئییلیر.
باشقا سؤزله دئسک «سسلرین بیرلشمهسیندن سؤزلر، سؤزلرین بیرلشمهسیندن ایسه جملهلر میدانا گلیر. سسلرین (فونلارین) ان یوکسک سویهسی سؤزون معناسینی دگیشدیرمه قابلیتیدیر. هر بیر سس بئله سویهیه یوکسلدیکده «فونئم» آدلانیر. الیفبا نظریهسینه اساسا فونئتیک الیفبادا یالنیز فونئملرین اشارهسی وئریلمهلیدیر. مثال اوچون «آد» و «آت» سؤزلرینده «د» و «ت» سسلری فونئم کیمی چیخیش ائدهرک دئییلن ایکی سؤزون معناسینی دگیشدیریرلر.
آذربایجان دیلینین فونئملری همین مئتودلا معینلشدیریلهرک 32 حرفدن عبارت بیر الیفبا میدانا چیخمیشدیر:
Bb, Pp, Tt, Cc, Çç, Xx, Dd, Rr, Zz, Jj, Ss, Şş, Ğğ, Ff, Qq, Kk, Gg, Ll, Mm, Nn, Vv, Hh, Yy))
(Aa, Iı, Oo, Uu, Əə, Ee, İi, Öö,Üü)
لاکین بو 32 اشاره عرب الیفباسی ایله 41 حرفه (اشارهیه) چیخیر. چونکی: Z فونئمینی «ذ»، «ز»، «ض»، «ظ» اشارهلری، S فونئمینی «ث»، «س»، «ص» اشارهلری و ... تمثیل ائدیر.
الیفبالارین فونئتیک اولماماسی یالنیز تئخنیکی چتینلیکلرله بیتمیر، هم ده معین لینقویستیک – قراماتیک سهولره یول وئریلمهسینه ده سبب اولور. بو سهولردن بیر نئچهسینه اشاره ائدیریک:
1- دیلچیلرین قناعتینه گؤره اینگیلیس دیلینده کویلو (küylü) فونئملرین گویا «هئجا» یاراتما قابلیتینه مالیک اولدوغو وورغولانیر. بئله کی، table سؤزونده کویلو /l/ فونئمی هئجا یارادیر. بو کیمی سهولر اصلینده سؤزون یازیلیش فورماسینین اساس گؤتورولمهسیندن و /b/ فونئمیندن سونراکی فونئمین، /ı/ فونئمینین یازیلماماسیندان ایرهلی گلیر. قید ائدک کی، غرب دیلچیلیگینده یول وئریلن همین سهو اولدوغو کیمی فارس دیلچیلیک ادبیاتیندا دا اؤزونو گؤستهریر.
2- فارس دیلچیلیگینده فارس دیلینین 23 صامیتدن و 6 صائیتدن عبارت اولدوغو وورغولانیر. دئییلن 23 صامیتدن بیری /?/ «بعد» سؤزوندهکی عرب دیلینه مخصوص «ع» فونئمینی (بئله بیر فونئم نه فارس دیلینده، نه ده آذربایجان دیلینده، یوخدور)، عرب الیفباسینین مئخانیکی تطبیقیندن ایرهلی گلن «همزه» فونئمینی (بیز نه عرب و نه ده فارس دیلینده بئله بیر فونئمین اولدوغو قناعتینده دئییلیک) عکس ائتدیریر.
3- بعضی آذربایجان دیلچیلرینین بو دیلده دیفتونقون اولماماسی قناعتی ده سؤزون یازیلیش فورماسینین اساس گؤتورولمهسیندن ایرهلی گلیر. اگر بو عالیملر «آذربایجان دیلینده دیفتونق یوخدور» عوضینه «آذربایجان ادبی دیلینده دیفتونق یوخدور) دئسئیدیلر، دوزگون اولاردی. چونکی ان آزی اردبیل شیوهسینده چوخلو دیفتونقلارا راست گلمک اولور:
Toux, soux, döülət, douşan, youşan, nöüt, söüd, qout, suarmaq, qourmaq,...
(toyuq, soyuq, dövlət, dovşan, yovşan, neft(nöyüt), söyüd, suvarmaq, qovurmaq,...)
اصلینده سؤزلرین یازیلیشینی اساس گؤتورمک سسلرین ماهیتینه وارماغا انگل تؤرهدیر، مانع اولور. بو مؤوضوعنو بیر آز آچمالی و بونون اوچون دیلچیلیگین ایکی حصهیه بؤلوندویونو خاطیرلاتمالیییق. دیلچیلیک یا تصویری (سینخرونیک)، یا تاریخی (دیاخرونیک) خاراکتئر داشیییر. تصویری دیلچیلیک دیلین ایندیکی وضعیتینی اؤیرهنیر. مثال اوچون آذربایجان دیلینین فونئتیک سیستئمینده 32 فونئمین اولدوغونو، یاخود مورفولوژی سیستئمینده شکیلچیلرین (جمع شکیلچیسی: «لار» و «لر»، شغل شکیلچیسی: «چی» و «چو»، اصلینده ایسه çi, çı, çu, çü و س.) مختلف نؤعلرینی معینلشدیریر. لاکین بئله بیر سؤاللا قارشیلاشیریق کی، گؤرهسن بو دیلده تاریخ بویو همیشه همین فونئملر اولموش و اؤز تکاملو دؤورونده هئچ بیر دگیشیکلیگه اوغرامامیشدیرمی؟ بو سؤالا جاواب وئرمک، پروبلئمی حل ائتمک تاریخی دیلچیلیگین اوزهرینه دوشور. بئله کی، تاریخی دیلچیلیک الیمیزه گلیب چاتان ماتئریاللاردا (جانلی دیلیمیزده قالان آرخائیزملرده، یازیلی آبیدهلرده و آنتروپونیم و توپونیملرده) بوتون دیللر کیمی آنا دیلیمیزین ده تکامل پروسئسینده مختلیف دگیشیکلیکلره معروض قالدیغینی ثبوت ائتمیشدیر. بونلاردان بیر نئچهسینه اشاره ائدیریک:
1- بیلدیگیمیز کیمی تورک دیللرینده (ائلهجه ده بوتون دیللرده) و او جملهدن آذربایجان دیلینده فونئملر آراسیندا «کئچید» واردیر. مثال اوچون «تاغ - داغ»، «تاغار – داغارجیق» سؤزلرینده د-ت کئچیدی، «بوتون – پوتون» سؤزلرینده ب – پ کئچیدی، «وارماق – بارماق» سؤزلرینده و – ب کئچیدی، «تاس – تاش» سؤزلرینده س – ش کئچیدی، «چنگیز – تنقیز – دنقیز – دنیز» سؤزلرینده چ-ت-د و نق-ن کئچیدلری، «آزی – آدی – آیی» سؤزلرینده ز-د-ی کئچیدلری، «آچار – هاچار» سؤزلرینده آ-ها کئچیدی و س. مؤوجوددور.
بو کئچیدلرین دیلچیلیک اساسی وارمی، یوخسا تصادفی خاراکتئر داشیییر؟ باشقا سؤزله دئسک کئچیدلر فونئملرین ماهیتیندن ایرهلی گلیر یوخسا باشقا بیر سببی واردیر؟
بیز همین، و دیگر اوخشار سؤاللارا جاواب وئرمک اوچون کئچیدلردهکی فونئملرین بیر – بیریله علاقهسینی، اوخشار و فرقلی جهتلرینی اؤیرنمهلیییک. دیلچیلیکده فونئملر اساسا تلفظ یئری (مخرج) تلفظ طرزی، ائلهجه ده اونلارین تفظونده سس تئللرینین رولو (کار/ جینگیلتیلی) ایله ایضاح اولونور. میثال اوچون ب، پ، م فونئملری مخرج باخیمیندان دوداقلاردا تلفظ اولونور. تلفظ طرزی باخیمدان ایسه م فونئمی بورونلاشیر (تلفظ ائدیلرکن بورون یولو آچیلیر)، سس تئللرینین رولو باخیمیندان ب و م فونئملری جینگیلتیلی، پ فونئمی ایسه کاردیر. دئمک بو فونئملرین اوچونون اوخشار (اورتاق) جهتلری مخرجدیر. ب – م آراسینداکی اورتاق جهت جینگیلتیلیلیکدیر. همین اورتاق جهت یا خود جهتلر کئچیدین یارانماسینا اساس وئریر. یوخاریدا صادالادیغیمیز د – ت، ب – پ، چ – د – ت، و – ب همین اورتاق جهتلره اساسلانماقلا ایضاح ائتمک اولار. بورادا چ – ت یاخود چ – د کئچیدینی اساسلاندیرماق اوچون چ و ج فونئملرینین علاوه ماهیته ده مالیک اولدوغونو ایضاح ائتمهلیییک: چ و د فونئملری مرکب فونئملردیر. بئله کی، چ فونئمی ت و ش فونئملرینین بیرلشمهسیندن، ج فونئمی ایسه د و ژ فونئملرینین بیرلشمهسیندن عمله گلیر. تصادفی دئییلدیر کی، ج فونئمی اولمایان دیللردهکی ج فونئمی «د» و «ژ» فونئملری ایله یازیلیر. بونا روس دیلی قاباریق میثالدیر. بو دیلده آذربایجان سؤزو AZERBAYDJAN شکلینده یازیلیر. دئمهلی چ فونئمینده ت سسینین مؤوجودلوغو اونون ت و بو فونئم ده د فونئمیله اورتاق اولماسینا زمین یارادیر. عرب سؤزو اولان مسجید آذربایجان دیلینده مهچیت (MƏÇİT)،قازاخ دیلینده ایسه (MEŞİT) تلفظ اولونور. آنا دیلیمیزدهکی «چ» فونئمینین قازاخ دیلینده «ش» تلفظ اولماسی /چ/ فونئمینین ش جهتینی عکس ائتدیریر. ائله بوراداجا قید ائدک کی، ج و چ فونئملریندن علاوه دیگر مرکب فونئملر ده واردیر. میثال اوچون آلمان دیلینده Z روس دیلینده Ц فونئملری ت و س فونئملرینین بیرلشمهسیندن عمله گلمیشدیر. ماراقلیدیر کی، بعضی فاکتلار قدیم تورک دیللرینده ده بئله بیر فونئمین اولدوغونو تصدیقلهییر. «قاراباغ» ائرمنی قایناقلاریندا «آرتساق» (ARTSAQ)آدلانیر (اصلینده ایسه «АРЦАГ»دیر، ایندیکی تلفظله ار/ آرساق). چوخ گومان کی، مشهور تورک تایفاسی ساکا/ ساقا/ ساق واختی ایله تساق تلفظ اولونورموش (ЦАГ). تاریخده تاساق تایفاسینین دا آدی چکیلیر. بو آددا «ت»دان سونراکی «آ» تس فونئمینین آرادان گئتمهسی نتیجهسینده آرتیریلمیشدیر. آذربایجانین تسوج (تسوج/ تاسوج/ تاسوق/ تاساق) شهرینین آدینی دا همین کئچیدلرله اساسلاندیرماق اولار (ج- ق کئچیدینه نمونه اوچون «سوخولقا»نین «سوخولجان» «آذربایقان»ین «آذربایجان شکلینده تلفظ اولماسینی میثال گتیرمک اولار). اوتوز ایل بوندان قاباغا کیمی اردبیلین اؤزونده «ساق/ ساک»لارین پاپاغیندان استفاده اولونور و «تاساکی» آدلانیردی ( باکیدا و اولا بیلسین کی، بعضی یئرلرده تهسهکی آدلانیر).
«تس»نین «تاس/ تهس فورماسینا، «نق»ین ایسه «ن» فورماسینا دوشمهسینه گلدیکده ایسه بونلار هئچ ده کئچید دئمک دئییلدیر. داها دوغروسو بیز بورادا دیلیمیزین فونئتیکاسیندا، فونئتیک سیستئمینده باش وئرن بیر سیرا دهییشیکلیکلرله راستلاشیریق. بو حاقدا بیر آز اطرافلی دانیشاق. اورخون یئنیسئی آبیدهلریندهکی فونئملری نظردن کئچیرنده بعضی ماراقلی جهتلری گؤرمک اولور:
1- صائتلری گؤسترن اشارهلرین (حرفلرین) سایی صائت فونئملرین ساییندان آزدیر. چونکی، او دؤرده تورک دیللرینده ان آزی سککیز فونئم اولمالیدیر.
2- صامتلرین ان آزی اون حرفی ایکی اشاره ایله گؤستریلیر. مثال اوچون بو صامتلرین بیریندن قاباق (a) فونئمی، او بیریندن قاباق ایسه (e) فونئمی گلیر: ad, ed – an, en – ak, ek و س.
3- بعضی مرکب صامتلر ده واردیر. اونلاردان اوغوز قروپو دیللریندن تورکمان دیلینده یالنیز بیری، صاغیر نون ایشلنمکدهدیر.
[1] - یئتمیش ایکی ملتین بیر – بیریله دالاشماسی(دؤیوشو) جفنگیاتدیر، حقیقتی بیلمهدیکلری اوچون افسانهیه اویموشلار.
میفیک روایتلر ابتدایی انسانلارین فلسفی تفکرودور. اجدادلاریمیزین لاپ قدیملردن دونیا و اونون یارانیشی حاققینداکی تصورلری همین روایتلرده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. اونلاردان بعضی نمونه لری وئریریک(قید ائدک کی، بو فیکیرلر ابتدایی تصورلردن باشقا بیر شئی دئییل و اسطوره شناسلیق علمی نین موضوعسودور):
لاپ قاباقلار آللاهدان باشقا هئچ کیم یوخموش. یئر اوزو ده باشدان آیاغا سو ایمیش. آللاه بو سویو لیل ائله ییر. سونرا بو لیلی قورودور، تورپاق ائله ییر. سونرا تورپاقدان بیتکیلری جوجردیر. اوندان سونرا دا تورپاقدان پالچیق قاییریر. انسانلاری یارادیر. اونلارا روح وئریر.
ازلی یئر اوزونده هئچ نه یوخ ایدی. ائله واخت اؤز - اؤزونه گلیب کئچیرمیش. سونرا حیوانلار، اوتلار، جوجولر، آغاجلار یاراندی. لاپ آخیردا آللاه آداملاری یاراتدی. بونلار یئر اوزونده او قددر آرتیب تؤره دیلر کی، دونیا دارلیق ائله دی. انسانلار باشلادی بیر- بیرینه پیسلیک، پاخیللیق ائله مگه. بونو گؤرنده گؤی آییقلانیب یئردن آرالاندی. او واختدان دا برکت آزالیب، چؤرک داشدان چیخیر.
خداوند عالم یئری - گؤیو یارادیر. آمما یئر- گؤی تاراز اولمور، یئر یئرده، گؤی گؤیده دورمور. ایلاهیدن صدا گلیر:
- ای قلم! یاز «آللاه».
قلم یازیر «آللاه». یئر- گؤی یئنه تاراز اولمور. ایلاهیدن صدا گلیر:
- ایقلم! یاز «آللاه، محمد».
قلم یازیر «آللاه، محمد».
یازان کیمی یئر- گؤی تاراز اولور. یئر یئرده دورور، گؤی گؤیده.
یاشاییریق سس سیز، سمیرسیز
ایتیریریک دوستو / قارداشی
ایتیریریک یاشادیقجا بیز!
بو یازی واسیطه سیله ایستر تئلئفونلا زنگ ائدیب دردیمی بؤلوشن، ایسترسه ده عزیز قارداشیمین دفن و یاس مراسیمینده اشتراک ائدن، بوتون دوستلارا،شاعر، ژورنالیست، یازیچی و مدنیت خادیملرینه تشکر ائدیر و منتدارلیغیمی بیلدیریرم.
آللاه یامان گونو سیزدن اوزاق ائله سین
|