|
آرچا
|
||
|
ادبی ، بديعي و اجتماعي |
ع. م. آغداشلی
آرچا
ایندیهدک معیارلاریندا بلکه اللی دفعه دهییشیکلیک آپارمیشدی. بیر واخت قاشلارین شکلی و توکلرین سیخلیغی بیرینجی رول اویناییردی. چاتما قاشدان دئمک اولار کی، هئچواخت خوشو گلمهمیشدی. گؤرهسن بونا گؤره پستهبهییمدن زهلهسی گئدیر، یوخسا پستهبهییمدن زهلهسی گئتدیگینه گؤره چاتما قاشدان خوشو گلمیردی؟ «گودهمهچه» قاشلاردان خوشو گلمهسه ده چاتما قاشلا مقایسهده البته اونو سئچردی. بعضا اؤز – اؤزونه؛ «کامان قاش یئرینه قیلینج قاش دئسهیدیلر یاخشی اولمازدیمی؟» دئیه سوروشور، لاکین درحال جاواب وئریردی: «یوخ، اوخ کیپریکلرین کامان قاشی اولمالیدیر».
طبیعی کی، قیزلارین گؤزللیگینی قاشلارینین سیخلیغی و فورماسی ایله اؤلچوردو. قاشلاری اونون معیارلاری ایله اؤلچولمهین قیزلارا نئجه ده آجیییردی: «گوزگویه باخسالار هئچواخت سئوینمزدیلر».
قاشین اهمیتینی او قدر آرتیرمیشدی کی، ایشیغا باخاندا بیر گؤزونو یوممالی اولان خوشویا جاماعات «گوننن قورخان» دئیه اله سالسالار دا بئله قاش معیارینا گؤره اونو گؤزل حساب ائدیردی.
سونرا اونون معیارینا بیر نورما دا آرتدی: آلین. آلنی دیک اولاندان خوشو گلمیردی. «یاستی آلین قالین و قارا قاشا نئجه ده اویغوندور»- دئیه همیشه دوشونوردو. چوخ کئچمهدن کیپریکلر ده اونون دقتینی جلب ائتمیشدی. بعضی کیپریکلر کیرپی تیکانینا اوخشاییردی. بئله کیپریکلرین اولماماغی اوماغیندان یاخشیدیر. کیپریگه چوخ دا اوخ دئییبلر! آمما اوزون، سیخ و اهیری اولمالیدیر. گؤز یومولاندا کیپریکلرین اورتا حصهسی بیر – بیریله تاماسدا اولمالیدیر، یالنیز تاماسدا. داراق دیشلری کیمی بیر – بیرینه کئچمهملیدیر. گؤز تامام آچیق اولدوغو حالدا کیپریکلر معین قدر سئیرهلیر، یومولاندا ایسه قالینلاشیر، سیخلاشیر. چونکی بئله کیپریکلره باخاندا دئیه بیلهجکدی:
مست خواب ناز اولوب جمع ائت دل صد پارهمی
کیم اونون هر پارهسی بیر تیر موژگانیندادیر.
یاناقلار حاققیندا دا دوشونموش و اؤز معیارینی معینلشدیرمیشدی: «آل یاناق» دئسهلر ده اونون «چؤهرایی»سینی بهیهنیردی. البته بیر آز دا قاباریق گؤرونسه داها یاخشی اولار.
بورونا گلدیکده ایسه؛ «اعتراف ائتمهلییم کی، هله ده بورون حاققیندا جاماعاتین نه دئدیگینی باشا دوشمهمیشم» دئیه دوشونوردو. دوغرودان دا خیردا بورونلا بؤیوک بورونون فرقینده دئییلدی. فقط یاراشیق آختاریردی. بعضا حتی معین آدامین بورنونون خیردا اولدوغونو دئینده تانیشلاری اله سالیردی اونو: «بونون هاراسی خیردادی آخی...».
دوداقلارین شکلینده ده اونون معیاری باشقالارینکی ایله تام فرقلی ایدی. غریبه ده اولسا او یالنیز تام آغلا تام قارانی بیر – بیریندن سئچیردی...
آز قالدی آلنینی سئلف سئرویسین شیشه قاپیسینا چیرپسین. فیکیر زنجیرینین حلقهلری پاخلا – پاخلا اولوب یئره سپهلندی. «دئیهسن هله ناهارا چوخ قالیر» دئیه قاییتماق ایستهدیکده خدمتچی «همین آدامدیر» دئدی و قاپینی آچدی. او ایچهری گیریب همیشهکی کیمی بیرینجی آدام اولاراق خؤرهک جرگهسینده دایاندی. خؤرهیین پایلانماسینا هله ایگیرمی دیقه قالیردی. بیردن طلبهلرین آخینی باشلاندی و هله بئش دیقه کئچمهمیش جرگهده ازدحام یاراندی. بئله حاللاردا همیشه چوخ ناراحاتلیق چکیردی. قانون – قایدا آدلی سؤزه یاد اولان آداملار یا جرگهیه سوخولور و نؤوبهسیز خؤرک آلیردی، یا دا آیدین کیمی بیرینی تاپیب ژئتونلارینی اونا وئریردیلر. بئله آداملار بعضا حتی بو، اؤز خؤرهیینی آلیب حرکت ائتمک ایستهدیکده اونا طرف شوتویور، ژئتونو وئریب؛ «قربانئت واسه من ام غذا بگیر» دئییر و آیدینین او گونکو اووقاتینا حارام قاتیردی.
بو دفعه خؤرک پایلانماق ایستهدیکده آیریلاریندان فرقلی گؤرکم وداورانیشا مالیک اولان او قیز سئلف سئرویسه گیردی. لاکین جرگهدهکی ازدحامی گؤرنده امیدینی ایتیرمیش مارالا دؤندو: اسکیکی یاریم ساعات جرگهده دورمالی ایدی...
آیدینین بئینینده بیر فیکیر یاراندی: بونا قییماق اولارمی؟ آمما درحال باشقا بیر فیکیر اونون یئرینی آلدی: آده! بئله ایشدن زهلهسی گئدن قوچاق! نه تئز یومشالدین؟ سونرا اولکی فیکرینی اساسلاندیرماغا باشلادی:
- اولا بونو او جور آداملارا قاتماق اولماز!
داخیلی بیر وارلیق:
- آدام آدامدی ده، نیه قاتماق اولماز؟
- آخی بونون بیرینجی دفعهسیدیر!
همین داخیلی وارلیق:
- قوچوم! ائله بیرینجی گناهی اساسلاندیرماق بیزی بو گونه سالیب ده، بو سؤز سنه یاراماز.
- ایکینجیسی، آخی بو ندنسه تلهسیر!
یئنهده داخیلی وارلیق:
- بونا قالسان هامی تلهسیر!
آیدین نهایت فیکرینی اساسلاندیرا بیلدی:
- بورا اؤز آرامیزدیر، بو قیز سون درجه گؤزلدیر آخی...
قیزا طرف دؤندو. دونیادا اوندان باشقا هئچ کیم یوخموش کیمی گؤزلرینی اونا دیکدی. بو باخیشلار؛ «اولسون، گتیر ژئتونو، سنه ده خؤرک آلیم» دئییردی. اؤز اینامینی تاپدالاماغی باجاران آیدینین بو لووغالیق ایفادهلی جملهسی یئرینی سئوگی ایفاده ائدن جملهیه وئردی: «سنه خؤرک آلماق منیم جانیما نوشدور». گؤزللیگین قارشیسیندا باش اگمکدن باشقا یول یوخدور. نهایت تمنا یاغان ایفاده اونون وارلیغینا حاکیم کسیلدی: «بیلسئیدین، امرینی مندن اسیرگهمزدین». قیز ایسه هئیکل کیمی دایانیب جرگهیه باخیردی. هاردان معلوم بلکه اونون دا کؤنلو ضیدیتلی فیکیرلرین دؤیوش میدانینا چئوریلمیشدی:
«گؤرهسن آدامین بو اوغلاندان نیه خوشو گلیر؟ نه سن دئین بوی – بوخونو وار، نه ووروب ییخاندی، نه ده قیزلارلا داورانیشدا حاضیر جاوابلیغی باجاران آدامدیر. گؤرکمیندن وارلی بالاسینا دا اوخشامیر... آمما بورا اؤز آرامیزدیر، قورخمازلیغینا، نجیبلیگینه، صداقتینه، عاغلینا، ذکاسینا سؤز یوخدور... باشقالاری کیمی اوزده مجمعه جیران، دالدادا ایسه بیرجه نؤمره اوچون تولکو یالتاقلیغینا اوغرایان دئییل...
منه قالسا اوغلانا لازیم اولان هر نه بوندا وار... گؤرهسن بوندان ایستهییممی منه خؤرک آلسین؟ سؤزومو قایتارسا نئجه؟ آخی بوندا بیر عنادلیق دا وار!...».
خؤرک پایلایانین اوچونجو خطابیندا آیدین اؤزونه گلدی. قیزدان اومیدینی تامامیله اوزوب، بوشقابا چکیلمیش استانبولی پیلوو گؤتورمک ایستهینده قیز سرعتله اونا طرف گلدی. ژئتونو اوزاداراق؛ «زحمت اولماسا منه ده خؤرک آلین» دئدی.
گؤزلریندن ممنونلوق حسی یاغان اوغلان هئچ بیر سؤز دئمهدن ژئتونو آلدی. قیز ایسه اوغلانین و اؤزونون قاشیق – چنگلینی، لیوانینی و سوپونو سینییه قویوب آپاردی.
بوجاقداکی بیر ماسانی سئچهرک آرخاسینا کئچدی. اوغلان چوخ کئچمهدن خؤرکلری گتیردی. قیزینکینی وئردیکدن سونرا اونون هئچ بیر تکیلیفینی گودمهدن و اجازه آلمادان اگلشدی. آمما درحال اؤزونو قیناماغا باشلادی: «هئچ اولماسا بیر سؤز دئ، اجازه آل، گولر اوزون اولسون، یاخشیلیغین باشووا دهیسین...».
اوغلان تامامیله اؤزونو ایتیرمیشدی. یارامازسیزلیقلارینی جبران ائلهمک قرارینا گلدی و قیزا دؤندو:
- من هر گون سنه خؤرک آلارام...
سؤز ائله بوراداجا قورتارسایدی، درد یاری ایدی. آمما اونو داوام ائتدیرمکله وضعیتی داها دا مرکبلشدیردی:
- منتی یوخدور، منیم بورجومدور!
قیز بو ایفادهلرین نه قدر گولونج اولدوغونو البته بیلیردی. آمما عینی حالدا اوغلانی دا باشا دوشوردو. او، اوغلانی چیخیلمازلیقدان قورتارماق اوچون سؤز گلیشی دئدی:
- گونده اون بیر یاریمدا سئلف سئرویسه گلیرسیز؟
اوغلان هله ده اؤزونو تاپمامیشدی:
- بلی، نئجهبهیم؟
- هئچ، ائله بئله ...
اوغلانین قیریشیغی بیر آز آچیلدی:
- سیز نئچهده گلیرسیز؟
- من ده اون بیر یاریمدا.
- نئجه ده گؤزل تصادفدور!
بیر آز سکوتدان سونرا قیز:
- دوغرودان دا گؤزل تصادفدور.
بو دفعه هر ایکی طرفین سؤزو قورتاردی. بعضا دوغرو، بعضا ایسه اوغرو باخیشلارلا بیر – بیرینی سوزمهلی اولدولار. قیزین، گؤزونو هر دفعه یوموب آچاندا قاشلارینی دارایان کیپریکلری اوغلانین دقتیندن یایینمادی. درحال یادداشینداکی معیارلار شعبهسینه مراجعه ائتدی و درحال مثبت جاواب آلدی. آرتیق هانسی محیطده اولدوغونون و کیمینله دانیشدیغینین فرقینه وارمایاراق بیر کندلی صداقتی ایله اؤز – اؤزونه دانیشیرمیش کیمی دئدی:
- آفرین! یکدیر!
بو سؤزلری هم دوداقلارینین فورماسی، هم ده باشینین حرکتی ایله تصدیقلهدی.
- نهیه آفرین؟ نه یکدیر؟ دئیه قیز سوروشدو.
هله بئینینین نورمالار شعبهسیندن چیخمایان اوغلان چوخ کسکین و ظاهری گؤرکمینه اویمایان بیر حاضیرجاوابلیقلا دئدی:
- نهیه؟ او کیپریکلره، نهمنه؟ اوکیپریکلر ...
ان گؤزل و تعریفه احتیاجی اولمایان قیزلار بئله تعریف وورغونو اولورلار. داها دوغروسو اونلاری تعریفلهمک سئویشمهیین بیر حصهسیدیر. آیدینین قارشیسیندا اوتوران و اونو غریبه باخیشلاری ایله سوزن قیز دا مستثنا دئییلدی:
- هانسی کیپریکلر؟
اوغلان باخیشلارینی قیزین کیپریکلرینه ایلیشدیرهرک دئدی:
- باخ، او کیپریکلر.
آرتیق مغرور گؤرکم آلمیش قیز لووغالیغا اوغرایاراق؛ «کیمین کیپریکلری؟» دئیه اؤزوندن آسیلی اولمایاراق اوغلانی اعترافا وادار ائتمک قرارینا گلمیشدی.
اوغلان ایسه «سنین کیپریکلرین» دئیه قیزین نشئهسینی گرگینلیگین کولمیناسیا حدینه چاتدیردی.
عشقدیر اول نشئه کامیل کیم اونداندیر مدام
میده تشویر حرارت نیده تاثیر صدا
خؤرک یئدیگینی اونودان قیزین گؤزلری تامامیله یومولموشدو. وارلیغینی علوی بیر لذت قاپسامیشدی. آرتیق اوغلانین نه دئدیگینی دویمور، جانینا هوپان سسلری دینلهییر و دینلهدیکجه دینلهمک ایستهییردی. آمما یئنه ده سؤز قیتلیغی وضعیته حاکیم کسیلدی. «لعنته گلهسن، هئچ اولماسا میلچکدن زاددان اولسایدی، آدام اوندان دانیشاردی» دئیه یئنه ده اؤزونه اینامی سارسیلان آیدین دوشوندو. اوغلانا قولاغی ایله باخان قیز ایسه سکوتدان سارسیلاراق یالنیز اؤزونه بللی اولان بیر پیچیلتی ایله « بئله ده اوغلان اولار؟ آغزینا بیر سیخیم قوود آتیب اوتوروب» دئدی. دوغرودان دا بئله مقاملاردا اوغلانین پاسیولیگی قیزدا معین قدر اینجیکلیک یارادیردی. همیشه اوغلان بیرینجی آددیمی آتمالی، همیشه اوغلان تشبث گؤسترملیدیر. بو طبیعتین قانونودور و کندلیلیگه هئچ بیر دخلی یوخدور. لاکین جمعیتین سارسیلماز عادت عنعنهیه چئوریلمیش پولاد قانونلاری دا واردیر. بو قانونلاردان بیری ائولیلیکدن کنار سئویب، سئویلمهیین باغیشلانماز بیر گوناه اولماسیدیر. اوغلان همین عادت عنعنهنین ایچینده بؤیوموشدو و اونا غنیم چیخماق اقتداریندا دئییلدی. قیز گؤز آلتی اوغلانا باخدی. گؤزلریندهکی یالواریش ایفادهسینی آسانلیقلا اوخویا بیلدی. اونا مثبت جاواب وئرمک قرارینا گلدی. آمما سانکی هر ایکیسینین بئینیده سؤز قیتلیغی یارانمیشدی. دیلسیز آغیزسیز حیوانلارلا، داغ – داشلا بئله اؤز خیالیندا ساعاتلارلا دانیشیان قیز اوچچجه کلمه، بیر جملهلیک سؤز تاپماقدان نئجه ده عاجز قالمیشدی. آخیر کی، موفق اولدو:
- شیمینین جزوهسی وارین؟
اوغلان ایتگیسی تاپیلان آدام سئوینجی ایله؛ «نئجه بهیم؟ سنه لازیمدیمی؟» دئیه جاواب وئردی.
گؤرهسن شیمی جزوهسی تاریخ اوخویان بیر طلبهنین نهیینه گرک اولا بیلر؟ بئله بیر مقامدا سؤزون باشلانماسی واجب اولماسایدی، قیز وئردیگی یئرسیز سؤالینا گؤره اؤزونو باغیشلانمایاجاق درجهده دانلایاجاقدی. او، اؤز یاراتدیغی وضعیتدن چیخیش یولو تاپمالی ایدی:
- دوستوما لازیمدیر.
- صاباح گتیرهرم.
- صاباح یوخ، چرشنبه گونو منه لازیمدیر.
شیمی جزوهسی سول طرفینده ماسانین اوستونه قویدوغو درس وسایطلرینین اوستونده ایدی. خوروزون لاپ اؤزو گؤرسهنیردی. نه اولسون کی، اونسوز دا قیز، اوغلانین بوتون داورانیشلارینی باشا دوشور و اونون بو کیمی ناشی یالانلارینی خوشلاییردی. او دا اوغلان کیمی سلف سرویسدن، کتابخانادان کناردا، یالنیز ایکیسی اولان بیر یئرده گؤروشمهیه جان آتیردی. بونا گؤره ده «صاباح گتیرهرم» دئیرکن شیمی جزوهسینه گؤزو ساتاشیب قیزاران اوغلانا دئیه بیلمهدیگی بیر سؤزو دوشوندو: «ائوی ییخیلماسین، هاچانادک میس – میس، بیر دفعه میستافا دی قوتارسین ده». سونرا دا اوغلانین کتابلارینی چئویرهرک ائله قویدو کی، شیمی جزوهسی لاپ آلتدا قالسین.
بؤیوک بیر مزاحیمدن یاخا قورتاران اوغلان آرایا چؤکموش ایکینجی سوکوت زامانی خؤرهیی یئیه– یئیه قیزی سؤزمهیه باشلادی...
سون درجه سئودیگی بیر ماهنی اوینادی اونون دونیاسیندا:
قاشینا هئچ بیر سؤز اولماز
گؤزلرین یامان گؤزلدیر.
او، قیزی سوزور، دوشونور و دوشوندوکجه دوشونوردو. دوشونجهسینین بعضی پارچالاری ایسه جملهلهشیر و بئینینین جیغیرلاریندا وار گل ائدیردی: «چوخ گؤزلدیر... کؤنلونده ده بئله بیر شئی تصور ائده بیلمزسن ... تانرینین نعمتی دئییل ده نهدیر؟ ... دانیشاندا لاپ گؤزل اولور... بعضی هئجالاری بیر آز وورغولو، بیر آز نئجه دئیرلر بورنوندا تلفظ ائدنده آدام آز قالیر یئسین اونو...».
همیشهکینین خلافینا اولاراق قیز ایکینجی سوکوتون آغیرلیغیندان قورتارماق اوچون چای آلماغا گئتدی. اوغلان، کؤهلن آت کیمی مغرور یئریشلی قیزی سوزدو و لاپدان بیر شئی کشف ائدیبمیش کیمی «عجب بوی – بوخونو وار. نه اوزوندور، نه گوده، حتی بیر میکرون قدر. یاراشیق یاغیر وارلیغیندان...» آز قالا باشقالارین ائشیدهجهیی سسله دئیه دوشوندو.
قیوریم ساچلاری چیگینلرینه و کورهیینین اوستونه تؤکولموشدو. خورداد آیینین آخیرلاریندا باغیروو داغلارینین آشیریمینی سیغاللایان گرمیج بولودلاری قدر یومشاق، آتیلی پامبیق قدر یونگول، بنؤوشه کیمی عطیرلی، آبان آیینین سحر دومانی قدر سیرلی - سوراقلی ایدی او ساچلار.
ایستکانین تاققیلتیسی اونو ساچلارین الیندن قورتاردی. قارشیسیندا اوتوران قیزین گؤزلرینه باخدی. او گؤزلرین گیلهلریندهکی ببهکلره دؤنمهیی آرزولادی. حیات دالغالانیردی او گؤزلرده. او گؤزلره گؤز یومماق اولارمی؟ خلوتی گؤروش احتراصی وارلیغینی یاندیریب یاخیردی. بو، نورمال حیاتین ان حالال طلبی ایدی...
قیزین گؤزلرینین لاپ ایچینه باخاراق اوندان چوخ اؤزونو باشا سالیرمیش کیمی بیر ایفاده ایله دئدی:
- سن دوغرودان دا آرچاسان!
بو ایفاده قیزا اصلا تانیش دئییلدی. «آرچا؟»، «آرچا نهدیر؟» - دئیه سوروشدوقدا آیدین دئدی:
قدیم تورکلر سرو بویلو بیر آغاجا آرچا دئییردیلر – یئنه ده اؤزونو باشا سالماغا باشلادی، آمما ینه ده «او» یئرینه «سن» ایشلتدی. گویا کی، قیزا خطابا دانیشیر: «... آرچا گؤزلری حئیران ائدیر، عاغلی باشدان چیخاریر. سن آرچاسان، آرچا. اؤزون بونون فرقیندهسنمی؟»...
سون جملهنی پیچیلتی ایله دئسه ده قیزین دویوموندان یایینمادی. آرتیق معلوم ایدی کی، اوغلانین بو سؤزو اونون، آرچانین قارشیسیندا اعترافی دئییل، درین و علوی بیر سئودانین تظاهرو ایدی. آرچا آدیندان سون درجه ممنون قالان قیز آز قالا «دهیمز» دئیهجکدی.
آمما بیر قیز اوتانجاقلیغی ایله جاواب وئردی:
چوخ ساغ اول، عزیزیم آیدین ...
بیردن ایکیسینین ده الی قندقابینا گئتدی. ائله اورداجا بارماقلاری بیر – بیرینه توخاندی. هئچ بیری «باغیشلا» دئیه الینی گئری چکمهدی. قند گؤتورمه یاریشیندا اشتراک ائدیبمیشلر کیمی بیر – بیرینین الینی کنارلاشدیرماق، سیخیشدیرماق و داها دوغروسو سیخماق ایستهییردیلر...
اونلار باخیشدیلار. باخیشلار بیر – بیرینه ایلیشدی. قند قابینین ایچینده حربه – زوربا گلن بارماقلار آراملاشدی. قیزین او بیری الی اؤزوندن آسیلی اولمایاراق اوغلانین الینه طرف آخدی. اوغلان الینی قیزین الینین اوستونه قویدو. قیز نجیب بیر حرکتله او بیری الینی قند قابیندان چیخاردی. یئنه سکوت باشلاندی. بو دفعهکی سکوت دارخیدیریجی و آغیر دئییلدی. هم ایستهنیلن، هم ده اولدوغو قدر معنالی ایدی... کاش بو سکوت او قدر داوام ائدهیدی کی، اریییب بیر – بیرینه هوپایدیلار.
آرچا گؤزلهنیلمهدن آیاغا قالخدی و « شیمی جزوهسی یادیندان چیخماسین، چرشنبه گونو ناهاردان سونرا ساعات بئشده «باغ نباتات»دا شام آغاجینین دیبینده» دئیه آیاغی گلر، گلمز آیریلدی. اوغلان ایسه بو آیریلیقدان سون درجه ممنون قالدی.
+++
یئره گیرمزدن اول همیشهکی کیمی سون گؤروشو سئیر ائلهمک ایستهییردی. چوخ ضدیتلی بیر وضعیتده ایدی. بیر طرفدن یوخوسو آپارماغا تلهسیردی. او بیری طرفدن ایسه گؤروشو مین دفعه خاطیرلاماقلا او لذتی ابدی یاشاماغا جان آتیردی. لاکین یئنی
گؤروش تام فرقلی و وارلیغین گؤزوندن کنار اولاجاقدی. اورهک بوقچاسینی، او بوقچادا نه وارسا عؤمرونده بیرینجی دفعه سئودیگی بیر قیزا آچاجاقدی. حتی اؤزونو دانلایاراق «ائه کول باشیما، نیه ایندیه قدر سئومهمیشم؟» دئییر، لاکین درحال «یاخشی کی، سئومهمیشم، آرچادان باشقاسینی سئومک اولارمی؟» دئیه ایرادینی اساسلاندیریردی.
یایلی قراوات اوستوندهکی یومشاق دؤشک داشا دؤنموشدو. اوللر گاه آرخاسی اوسته یاتیر، گاه دا آغزی اوسته چئوریلیردی. بیر ایکی ساعاتدان سونرا داریخماغا باشلادی. داریخدیقجا اولان – قالان یوخوسو دا قاچدی. بیردن دیک آتیلاراق او اوزو اوسته چئوریلیر و قراوات آز قالا سینیردی. اوشاقلیغینی خاطیرلادی. چرشنبه گئجهلری صاباحین آچیلماسینا سون درجه تلهسن آیدینین یوخوسو آپارمیردی کی، آپارمیردی. آخی او هامیدان قاباق کؤرپودن کئچمک، گؤی اوت یولوب چایا آتماق و بولاقدان چرشنبه سویو ایچمک ایستهییردی. بو ایسه ایندیه کیمی ممکن اولمامیشدی. هامی «خورهاخورنان» یاتسا دا اونون گؤزونه یوخو گیرمیردی...
قاپیا چیخدی. یئر اوزونه گوموشو ایشیغی جالایان بدیرلنمیش آی نئجه ده پاریلداییردی او گئجه. ایستر ایستهمز آرچانی آرزولادی: کاش گؤرهیدی من آی ایشیغینی نه قدر سئویرم! اصفاهانین سسسیز – سمیرسیز کوچهلرینده آخان پارلاق سکوت سانکی شهر طبیعتینین پیچیلتیسینی دینلهییردی:
من یاری گؤردوم آی ایشیغیندا
کؤنلومو وئردیم آی ایشیغیندا
اولماسین حسرت
گولسون محبت
آی ایشیغیندا، آی ایشیغیندا
آیدین اورهیینده بسلهدیگی سئوگیه غریب – غریب باخان آیلا ساغاوللاشیب ایچهری گیردی. یاتاغا اوزاندی. یوخوسو آپارمادی. اؤزونو یئمکدنسه صاباحین درسیندن واز کئجمهلی اولدو. آرچا ایله ایلک گؤروشونو خاطیرلاماغا، اونو سئیر ائدیب یاشاماغا باشلادی: «گؤرهسن او دا منی منیم قدر سئویر؟»... «بیردن منی سئومهسه؟»... «یاشاماق نه قدر چتیندیر ده؟»... «یوخ، اولا بیلمز سئومهسهیدی بیرینجی گؤروشله کیفایتلهنردی»... «اونون اورهک چیرپینتیسی آز قالا سئلفسئرویسین او باشیندان ائشیدیلیردی»... «یوخ، او دا منیم کیمی ایلیشیب، اوولانیب»... «آمما بورا اؤز آرامیزدیر، بو اوولانمادان لذتلی بیر شئی یوخدور، آللاه منی بو گرفتارچیلیقدان قورتارماسین»...
سونرا خیالپرستلیگه اوغرایاق ماهنیلار دونیاسینا یووارلاندی. بلکه بئله مقاملاردا عاشیق اؤز سئوگیلیسینه سیغینیر و دردینه درمان ایستهمیشدی:
آی قاشی، گؤزو قارا قیز
تئللرینی یان دارا قیز
ائیله دردیمه چارا قیز
بوماهنینی لاپ اوجادان اوخوماق ایستهسه ده پیچیلتی ایله زومزومه ائتمهیه اوستونلوک وئردی. سونرا قیزین اورهییندهکی فیکیرلری سئیر ائتدی:
اوغلان، آی بویو بسته
باشین قوی دیزیم اوسته
سن مندن کؤنول ایسته
من دئییم گؤزوم اوسته
مثبت جاواب اوغلانا یئنی ستیمول وئردی، اونون جسارتینی او قدر آرتیردی کی، خیالیندا یاراتدیغی بیر دونیانی ترنم ائتدی:
گلمیشم اوتاقینا اویادام سنی، قارا گیله، اویادام سنی
نه گؤزل خلق ائلهییب یارادان سنی، قاراگیله، یارادان سنی...
+++
«باغ نباتات»ین شیمال طرفینده دیگر آغاجلاردان اوجالیغی و یوغونلوغو ایله سئچیلن بیر شام آغاجی وار ایدی. طب و هومانیتار علملری دانشکدهسیندن چیخیب دانیشگاهین قاپیسینا دوغرو آخان طلبهلرین باخیشلاری ایله باغ نباتاتین آراسیندا اوجالیغی بیر مئتر یاریما چاتان سیخ شیمشاد کوللاری اکیلمیشدی. بونا گؤره ده
سئوگیلیلری، قیز دوستلاری ایله گؤروشمک ایستهین اوغلانلار عادتا همین شام آغاجینا سیغینیر و اورکک ماراللارینین انتظارینی چکیردیلر.
آیدین ساغ چیگنینی آغاجا سؤیکهیهرک آرچانی گودوردو. بئله وضعیتده دایاناندا باغ نباتاتین گیریش حصهسی آرخادا قالیردی. باغین گون باتان طرفی شیمشاد کوللارینین آرخاسیندا آز ائنیشلیکده بیر چمن ساحهسی ایدی. آیدینین گؤزو همین چمنلیگه دیکیلدی. افسانهلر یوردو آذربایجان و اونون سئحرکار گوشهلریندن بیری اولان یئیجه کؤوشنی گؤزونون اؤنونده جانلاندی. ایکیندی چاغلاریندان هئرانا تیللهنمیش مئه بولودلاریندان اسن سویوق کولکدن آماندا قالماق اوچون بوغدا زمیسینین دالداسیندا اوزانیر، بیر قولونو گؤزونون اوستونه قویاراق گونشین قاماشدیریجی شعالاریندان قورویور، چمنلیکده سون درجه احتراصلا اوتلایان قویون – قوزولاردانمی، ساوالانا دوغرو تلهسن پاییز گونشینین جانا هوپان ایستیسیندنمی سون درجه ذؤوق آلیردی. آتاسینین اونا آلدیغی بیرینجی قول ساعاتینا...
اؤزوندن آسیلی اولمایاراق ساعاتا باخدی: هله دؤرد ایدی. «بو بیر ساعات هاچانا قورتاراجاق؟» دئیه اؤز – اؤزونه دوشوندو و یئنه ده اطرافی سئیر ائتمهیه باشلادی. باغدا تعلیم اوچون جوربهجور رنگلی چیچکلری اولان بیتکیلر اکیلمیشدی. سئرچهلر آرامسیز حرکتلری ایله چیچکلری دیکسیندیریردی. بزهرهیین کیچیک گولونون سانکی توند ماوی رنگینه بویانمیش ائله او چیچک بویدا کپهنکلر کائناتین بالانسینا خلل دهیمهسین دئیه آراملا قانادلارینی گاه آچیر، گاه یوموردولار.
آیدین کپهنکلرین بو قدر تمکینلی داورانیشیندان داریخماغا باشلادی. ساعاتینا باخدی زامانین صبری ایسه اوندان دا داریخدیریجی ایدی. بلکه چیخیب بیر دولانیب قاییدایدی؟ آمما بو اولابیلمزدی بیردن آرچا تئز گلر. اوندا نئجه؟ «انتظار نه قدر آغیردیر؟» دئیه دوشوندو و آرچانی دوشونمهیه باشلادی. بیر ماهنی ترنمو کئچدی بئینینین جیغیرلاریندان:
نذر ائیلهمیشم سن کیمی بیر یاریم اولایدی!
گؤرهسن بو قیزی سئومهیه حاققیم وارمی؟ موددا اولان بیر ضیالی بئینینده یارانان بو سؤالا درحال جاواب وئردی: او دا منی سئویرسه، نیه حاققیم اولماسین؟ ایکینجی سؤال بیر ایضاحلا وئریلدی. البته هامینین سئومک و سئویلمک حاققی وار. آمما دئی گؤرهک سیزین شرائطینیز بیر – بیرینه اویغوندورمو؟ بیر – بیرینیزین صنفی دوشمنی دئییلسینیزمی؟ آیدینی سویوق تر باسدی. دوغرودان دا آرچا جمعیتین انگلی اولان عائلهدن اولسا...، اوندا نئجه؟ بو سئوگی خیانت دئییلمی؟ جمعیتین بدبختلیگی نامینه خوشبخت اولماق اولارمی؟ گرگین بیر وضعیت یارانمیشدی. آز قالا باغیراجاق و دونیانین ائشیدهجهیی بیر سسله «لعنته گلسین بئله حیات، محو اولسون بئله وارلیق ...» دئیهجکدی...
آرچانین سالامی اونو هرشئیدن اول سارسیدیجی سؤاللارین الیندن خلاص ائتدی. گؤروشدوکدن سونرا «سنه نه اولوب آیدین؟» دئیه سوروشدو. آیدین ایسه سؤالی ائشیتمیرمیش کیمی باشقا بیر سؤللا چیخیش ائتدی:
- نیه یوباندین آرچا؟
آرچا تعجبله ساعاتینا باخدی. آیدینی حاقلی حساب ائدهرک اؤز – اؤزونه دوشونمهیه باشلادی: «دئییرم آخی واخت کئچمیر، لعنته گلمیش عقربلر یئریندهجه دونوب قالمیشدی! بلکه منیم ساعاتیم دوز ایشلهمیر»؟ آیدیندان سوروشدو:
- سنین ساعاتین نئچهدیر؟
آیدین ساعاتینی آرچایا طرف توتاراق ایکیلیکده باخدیلار. هله بئشه اون بئش دیقه قالدیغینی گؤروب باشینی آشاغی سالدی. ناشی یالاندان باشقا چیخیش یولو بوخ ایدی: - بو آندیرا قالمیش ساعات دا دئیهسن دوز ایشلهمیر، قاباغا کئچیر!
گؤرونور انتظار اونلاری سون درجه سیخمیشدی. هر ایکیسی گولدولر. لاکین دهشتلی یوخو گؤروب آییلان آداملاردا اولدوغو کیمی آیدینین گولوشونده بیر نؤع سارسینتی دویولوردو. بو دا آرچانین گؤزوندن یایینمادی: «سنه نه اولوب آیدین؟» دئیه سؤالینی تکرارلادی. آیدین بو سؤالی قولاق آردینا وورسا دا آرچا ال چکمهدی:
- سنه نه اولوب آیدین؟ مندن گیزلتمه.
آیدین دینمهدی.
آرچا ایسه سؤالیندان واز کئچمهدی:
- مندن گیزلتمه. اونسوز دا باخیشلارین دانیشیر، دانماق اقتداریندا دئییلسن!
آیدین ایسه سوسماغا اوستونلوک وئردی. بو دا آرچانی دوشوندورمهیه باشلادی. او دا ضیالی تفکرو ایله چیخیش ائدهرک اؤز – اؤزونه دوشوندو:
«دئیهسن همیشه دهشت ائتدیگیم مقاملار قاباغیما چیخیر. ائله اولسا من بو سئوگینی نئجه اؤلدورهجهیم؟ گؤرهسن آیدین فهله صنفینین دوشمنی دئییلمی؟ عائله محبتینی بوغا بیلیرم. بو سئوگینی نئجه؟ انسانلارین بدبختلیگی نامینه خوشبخت اولماق اولار می»؟
آرچانین کئچیردیگی اضطرابی اونون سیماسی و باخیشلاری گیزلده بیلمهدی. آیدین نجیب بیر سؤاللا چیخیش ائتدی:
- ندن ناراحاتسان عزیزیم؟
آرچانین ناراحاتلیغینا شریک اولدوغونو گؤسترن بو سؤالین اؤزو اونون یوخا قلبینی سیغاللادی. آز قالدی قوللارینی آچیب آیدینی وار گوجو ایله باغرینا باسسین. گؤزلرینین درینلیگینده سئزیلن اوغورسوزلوق یوخا چیخدی. بیر ماهنی وار – گل ائدیردی بئینینین اینجهلیکلرینده:
نذر ائیلهمیشم سن کیمی بیر یاریم اولایدی.
اونلارین باخیشلاری بیر آن ایچینده مین دفعه بیر – بیرینه ایلیشدی. مین دفعه بیر – بیری ایله دانیشدی. آیدینین سؤالینا جاواب وئرمک آرتیق لازیم دئییلدی. آرچا سول چیگنینی شام آغاجینا سؤیکهیهرک آیدینلا قاباق قاباغا دایاندی. همیشه اولدوغو کیمی یئنه سؤز قیتلیغی یاراندی. اؤتن گئجهلری یاتمایان، نه دانیشاجاقلارینی و نهدن دانیشاجاقلارینی مین دفعه تکرارلایانلار ایندی بیرجه سؤز تاپماقدان عاجیز قالمیشدیلار. آیدین چیخیش یولو تاپیبمیش کیمی شیمی جزوهسینی وئرمک ایستهدیکده «اشی سن ده واخت تاپیبسان، هله آخماقلیغیندان ال چکمیرسن؟» دئیه اؤزونو برک دانلادی. نهایت آرچا دیللندی: «بورانین طبیعتی نه قدر گؤزل ده اولسا، ساوالان اتهیینه چاتماز، اورا آیری بیر شئیدیر!»...
آیدین اونون بو قناعتینی بوتون وارلیغی ایله تصدیق ائتسه ده بو کیمی سؤزلرین آرتیق خیری اولمادیغینی دوشونوردو. اؤزونو دانلاماغا باشلادی: یاخشی، آی آی ایشیغیلی گئجهلرین بولبولو نیه آغزینا بیر سیخیم قوود آتیب الی قوینوندا، بوینو چیگنینده دایانیبسان؟ آچسانا اورهیینین سؤزلرین. دونیانین ان گؤزهلی، ان سئویملیسی آرتیق سنی گؤرمهیه، دینلهمهیه گلیب...
قیز آیدینی احتراصلا سوزور و ساغ چیگنینین اوستوندن سینهسینه سریلن سیخ ساچلاری ایله اوغلانین گؤزلرینی گونشین قاماشدیریجی شعاعلاریندان قورویوردو. باخیشلاری ایله حمایهدار قایغیکئشلیگی و عینی حالدا سئویلمک آرزوسوندا اولان تر چیچک التماسی ایله آیدینا مراجعت ائدیردی:
«دالغالارین داغا بنزر
یانیق باغرین نه قارادیر»
آیدین!
«آچ دردینی منه سؤیله
قلبیندهکی نه یارادیر؟»
آیدین
آیدین یالنیز اؤزونه مراجعت ائده بیلدی: «گؤرهسن سئومک نیه بو قدر چتیندیر؟ گؤرهسن سئوگیلیلر عاشیقلرینین بو دردینی باشا دوشورمو؟ بلکه یالنیز آرچانی سئومک چتیندیر؟ آخی بو سئوگیه لایق اولمالیسان!...». اونون بو فیکیرلرینی اوخویورموش کیمی آرچانین آینا کیمی دورو چؤهرایی دوداقلاریندا گولوش غونچاسی چیچکلنمهیه باشلادی. آیدین عؤمرونون ان بؤیوک و ان لذتلی اعترافینی ائلهمهلی اولدو:
- عزیزیم آرچا، سنی دونیالار قدر سئویرم...
- من ده ائله ...
- عزیزیم آرچا، منیم کیمی عاشیق اولان، منیم قدر عشق اودونا یانان یوخدور!
- من ده ائلهیم، منیم سئویملی آیدینیم...
- منده مجنوندان فزون عاشیقلیک استعدادی وار
عاشیق صادیق منم مجنونون آنجاق آدی وار
- عشق سرگشتهسییم سیل سرشک ایچره یئریم
بیر حبابام کی هوادان دولودور پیرهنیم
- عشقینی مندن اسیرگهمه، ای داغلار مارالی.
- منی باریندیر، وارلیغیمین تملی....
سرچهلر کانالین دیبینده آخان سیزغینتینی قانادلاری ایله چیرپاراق صنعی یاغیشدا چیمیشیردیلر. بیر – بیرینه دولاشان کپهنکلر آخشام چاغینین فضاسیندا گؤزدن ایتهنه قدر یوکسلیردیلر. شام آغاجینین ایگنه یارپاقلاری آراسیندان سیزان گونشین
قیرمیزیمتیل شعاعلاری آیدینین گؤزلرینه قوناراق اونون سیررینی آرچایا آچماق ایستهییردی. اونلار آرتیق بیر – بیرینین اورهک چیرپینتیلارینی ائشیدیردیلر. آرچانین سیخ قاشلارینی دارایان کیپریکلرگؤزونون قاپاقلارینی آغیرلایاراق دونیایا ایستهدیگی کیمی باخماغا زمین یاراتدی. دوداقلار غنچهلندی و بیر تمنا کؤرکمی یاراندی او گؤزل وارلیغین سیماسیندا. باشی دایاق تمناسی ایله ساغ چیگنینه طرف آخماغا باشلادی. او وارلیغین سونسوز و ایلاهی جاذیبهسینه باغلانمیش آیدینین سول قولو اونون ساغ چیگنینین اوستونو آلدی. آرچانین سول قولو ایسه آیدینین ساغ چیگنینین اوستونه یؤنهلهرک آرتیق ساغا اگیلمیش باشینین یاستیغینا چئوریلدی. اؤز دایاقلیغینی اسیرگهمهین شام آغاجیندان آزجا آرالاندیلار. آز قالا سینهلرینی دلیب بیر – بیرینه قوووشاجاق اورهکلری دونیانین بالانسینی پوزاجاق درجه ده قوتله دؤیونمهیه باشلادی. نفسلری بیر – بیرینین اوزونو سیغاللادی. آرچانین آرخاسیندان اسن نجیب اسینتی اونون ساچلارینی قالدیریب اوستلرینه سردی. دوداقلار بیر – بیرینه قووشدو و . . . . .
کورهیینین آمانسیز آغریسیندان آییلان آیدین ساعاتا باخدی. سحرین آچیلماسینا هله خیلی قالیردی. همیشهکی کیمی آرتیق یاتا بیلمهیهجهیینی بیلن کیشی «لعنته گلسین بئله آییقلیق» دئییب، اونامی، گؤردویو یوخودانمی گولومسهین نوهسینی سوزدو.
عباد ممیزاده (ع.م. آغداشلی)
اردبیل ولایتینین جغرافی آدلاری
(آذربایجان توپونیمشناسلیغی و میفوائتنوقرافیاسی)
کتابین ایچیندهکیلر:
1 – مقدمه .......................................................................................................... 5
3 – آذربایجان خلقینین ائتنوگئنئتیک بازاسی ................................................... 47
4 – ائتیمولوژی و ائتنولوژی قیدلر................................................................... 141
5 – قایناقلار .................................................................................................. 273
6 – قایناقلارین اوخونماسینا دایر ....................................................................287
7 – قیسا اونوماستیک تئرمینلر لغتی ................................................................ 315
8 – ادبیات .................................................................................................... 333
|