|
آرچا
|
||
|
ادبی ، بديعي و اجتماعي |
عمومي توپونيمشناسلیق
توپونيمشناسلیق ايكي سؤزدن عمله گلمیشدیر: «توپو» و «نیم». توپو جغرافی رئليئف[1] آنلاييشينی ایفاده ائدیر. «نیم» ایسه آد معناسینی وئریر. بئلهلیکله «توپونيمشناسلیق» جغرافی رئلیئفی بیلدیرن آدلار حاققیندا علم دئمکدیر. معلومدور کی، بو آدلار، یعنی جغرافی رئلیئفی بیلدیرن آدلار (بوندان سونرا ایسه محض «جغرافی آدلار» فورماسیندا استفاده ائدهجهییک) معین تاریخه مالیک اولماقلا یاناشی هم ده مشخص سؤز واحدلریندن عمله گلدیکلری اوچون دیلچیلیک باخیمیندان دا معین خصوصیتلره مالکدیرلر. دئمک بئله بیر نتیجهیه گلمک اولار کی، توپونيمشناسلیق جغرافی آدلارين تاريخي و ديلچيليك باخيميندان اؤيرهنيلمهسي، داها دوغروسو، فارس ديلينده موددا اولان «وجه تسميه اسامي جغرافیايي» دئمكدير. بونو دا قيد ائتمهليييك كي، توپونيمشناسلیق «خصوصي آدلاري اؤیرهنن علم ساحهسي»نين یعنی اونوماستيكانین بير حصهسي حساب اولونور.
بیلدیگیمیز کیمی عمومی قراماتیکادا بوتون ایسیملر ایکی حصهیه آیریلیر: عمومی آدلار و خصوصی آدلار. عمومی آدلار معین اورتاق خصوصیتلره مالیک اولان بیر قروپ جانلی، یاخود جانسیز وارلیقلاری ایفاده و احتوا ائدیر. مثال اوچون: «داش» (تراوئرتین، قرانیت)، «آغاج» (سؤیود، قاراآغاج، پالید)، «داوار» (قویون، کئچی)، «آدام» (قادین، کیشی) و س. خصوصی آدلارا گلدیکده ایسه اونلار مشخص بیر جانلی، یاخود جانسیز وارلیغی او بیریسیندن فرقلندیرمک اوچون استفاده اولونور. مثال اوچون: «ساوالان»، «آغداغ»، «خاتای»، «قاسیم» و س.
خصوصی آدلارین اؤزو اوچ حصهدن عبارتدیر: شخص آدلاری، جغرافی آدلار و کوسموس اوبیئکتلرینین آدلاری. شخص آدلارینین اؤیرهنیلمهسی و تدقیقی ایله مشغول اولان علم ساحهسی «آنتروپونیمشناسلیق» (Antroponimşünaslıq)، جغرافی آدلارین اؤیرهنیلمهسی و تدقیقی ایله مشغول اولان علم ساحهسی توپونیمشناسلیق (Toponimşünaslıq)، کوسموس اوبیئکتلرینین اؤیرهنیلمهسی و تدقیقی ایله مشغول اولان ساحه ایسه آسترونیمشناسلیق (Astronimşünaslıq ( آدلانیر. خصوصی آدلارین تدقیقی و اؤیرهنیلمهسی ایله مشغول اولان اونوماستیکانین دیلچیلیک علمینه عاید ائدیلمهسی منطقی گؤرونسه ده توپونیمشناسلیق آرتیق مستقل بیر علم کیمی چیخیش ائتمکدهدیر. دئمهلی توپونیمشناسلیق هر بیر جغرافی آدی آشاغیداکی باخیملاردان اؤیرهنیر، ایضاح ائدیر، عمومیلشدیریر و لازیمی تصنیفاتلاری آپاریر:
1- تاریخ باخیمیندان، 2 - میفولوگیا باخیمدان، 3 - ائتنوقرافیا باخیمیندان، 4- دیلچیلیک باخیمیندان.
جغرافی آدلارا عايد قايناقلار گؤسترير كي، بو ساحهنين اوزون كئچميشي واردير، آمما:
اولا، توپونيميك تدقيقاتلار مستقل بير علم ساحهسي كيمي دئييل، بو و يا ديگر اثرلرده يئري گلديكده معين شهر، اؤلكه و يا كند حاققيندا ايضاحات اولاراق وئريلميشدير.
ايكينجيسي، وئريلن ايضاحاتلار عموميتله يا اويدورما - فانتاستيك فيكيرلره، يا دا آدين معناسيني اساسلانديران روايتلرين ساختالاشديرماسينا سؤیکنمیشدیر. مثال اوچون تبريز شهرينين آدينين ايضاحيندا دئييلير كي، گويا هارون الرشيدين آروادي زوبيده خانيم خستهلهنير و قيزديرما آز قلعه بونو الدن سالاجاق وضعيتينه گتيرير. لاكين او، تبريزه يئتيشديكده قيزديرماسي تاماميله آرادان گئدير و آرواد ساغالير. بونا گؤره ده جاماعات بو شهرين آديني «تبريز» (قیزدیرمانی تؤکن) آدلانديرير. لاکین بونو دا دئمک لازیمدیر کی، توپونیملر حاققینداکی ایضاحاتلار اویدورما و فانتاستیک اولسا دا معین بیر فیکره، ایدیولوژی بازایا اساسلانیر. مثال اوچون یوخاریدا قید ائتدیگیمیز «تبریز» حاققینداکی ایضاحاتین اؤزو منطقهنین کئچمیشده گویا فارس اولدوغو فیکرینه اساسلانیر، هم ده اونو آشیلاییر.
معلوم اولدوغو كيمي توپونيمشناسليق بير علم ساحهسي كيمي XX (20- جی) عصرده فورمالاشميش و سرعتله اينكيشاف ائتميشدير. لاكين اونون تدقيقات مؤضوعسو، متد و پرينسيپلري، يارانما و فورمالاشما يوللاري، معنا تيپلري، قوللاري و شعبهلري، ائلهجه ده هانسي علم ساحهلري ايله علاقهدار اولدوغو حاقدا هله ده واحد بير فيكير يوخدور. توفيق احمدوفون دئديگينه گؤره «بو، ايلك نؤبهده اونونلا باغليدير كي، توپونيمشناسليق سون دؤورلرده بير سيرا علملرين، خصوصيله تاريخ، جغرافیا و ديلچيليگين كسيشديگي نؤقطهده يارانان يئني بير علم ساحهسي اولدوغوندان اونونلا محض توپونيميستلر دئييل، گؤستريلن علم ساحهلرينين ده متخصصلري مشغول اولموشلار. اونلار عيني مؤعضويا مختلف مؤقعدن ياناشاراق مسئلهنی بير طرفلي تدقيق ائتمیشلر. بئلهلیکله تاريخچيلر اونو تاريخين، جغرافیاشناسلار جغرافیانين، ديلچيلر ايسه ديلچيليگين بير شعبهسي حساب ائتمهيه چالیشاراق بو ساحهده دولاشيقليق ياراتميشلار» (جملهنین سادهلشدیریلمهسی بیزه عایددیر- ع.م.). چونكي عموميتله آدلاردا ، اؤزلليكله جغرافی آدلاردا ساخلانيلان ماتئرياللار هر ميللتين تاريخي، ديلي، ائتنيك(قؤومي) قايناغي، تاريخي جغرافياسي حاققينداكي بير چوخ دويونلرين آچيلماسيندا، دولاشيق مسئلهلرين حللينده مستثنا رول اوينایير. بو، خصوصيله سون عصردن باشلاياراق تورك ديللي خلقلارين تاريخيني يازاركن بير ضرورت كيمي ميدانا چيخمیشدیر. چونكي:
ايستر چين سالنامهلرينده، روسيا و غرب شرقشناسليغيندا و ايسترسه ده ايران شووينيست تاريخچيليگينده (ايران تاريخچيليگي بعضي مستثنا مقاملاري چيخماق شرطيله فارس شووينيزمي مؤقعيندن چيخيش ائدير) توركلره عايد اكثر ماتئيرياللار يا محو ائديلميش، يا تحريف اولونموش شكيلده گؤستريلميشدير. همين تحريفلري علاقهدار بؤلمهده وئرديگيميز اوچون تكرارينا احتياج قالمير. يالنيز بونو قيد ائتمكله كيفايتلهنيريك كي، هله روس و غرب شرقشناسليغيندان تاماميله ياخا قورتارا بيلمهين، لاكين باشقالاري ايله مقايسهده داها انصافلا ياناشان قوميليوف «قديم توركلرين تاريخي» آدلي اثرينده بو ساحه تاريخچيلريني تورك توپونيمشناسليغيني اؤيرنمهيه چاغيرميشدير.
تحريف و نئجه دئيرلر «اؤرت باسدير» مؤضوعسو داها شدتله، حيرتلنديريجي عنادكارليقلا داوام ائتميش و حتي فارس ديلينه آلودهچيليك ايشي او يئره گتيريب چيخارميشدير كي، بير چوخ آدلارين و حتي عباره و ايفادهلرين حرفي ترجمهسيني وئرمكله بئله بير فيكري آشيلاماق ايستهميشلر كي، گويا آذربايجاندا قافقاز ديللي و ايران ديللي خلقلار ياشاميش، سونرالار سلجوق و مونقوللارين يوروشو زاماني توركلشميشلر!
البته بئله اولان تقديرده توپونيمشناسليغين مستقل علم ساحهسي اولماسيندان صحبت گئده بيلمز. اگر، حقيقتا، اونون يئني بير علم كيمي فورمالاشديغيني قبول ائديريكسه، اوندا اونون اؤزونه مخصوص تدقيقات مؤضوعسونو، متد و پرينسيپلريني معينلشديرمهلي، اوزه چيخارماليييق. آرتيق ايندي اصل توپونيميستلردن هئچ بيري اونو تاريخ، جغرافیا و يا ديلچيليك علملرينين بير ساحهسي حساب ائتمير و اونو دا انكار ائتميرلر كي، توپونيمشناسليق تاريخ و جغرافیا علملريندن داها چوخ ديلچيليكله باغليدير. چونكي هر هانسي بير جغرافی آد، ايلك نؤبهده معين بير ديله مخصوص سؤز و سؤز دوزلتمه واسيطهلريندن عبارت اولوب، معين بير جغرافی اشياني او بيريسيندن فرقلنديرمهيه خدمت ائدن ديل اشارهسيدير. تصادفي دئييلدير كي، هر بير جغرافی آد يا منسوب اولدوغو خلقين و اونون فورمالاشماسيندا اشتراك ائتميش آيري – آيري تايفا و قؤومي قروپلارين آدلاريندان تؤرهنيب، يا دا همين خلقين و يا جغرافی اشيانين سجيهوي جهتلريندن بيريني گؤسترن ديل واحدلريني عكس ائتديرير. و. آ. ژوچكئويچ[2] يازير: «توپونيمشناسليغين اؤيرهنيلمهسينده ديلچيليگين بؤيوك زحمتي واردير. اونلارين الده ائتديگي نتيجهلر اساسيندا بير سيرا خلقلارين تاريخي طالعي، آيري – آيري قؤومي قروپلارين كئچميشدهكي مهاجرتلري و س. حاققيندا اينانديريجي فيكيرلر سؤيلهنميشدير». كسكينليكله قيد ائتمك لازيمدير كي، ديلچيليگين قانونا اويغونلوقلاريندان، متد و پرينسيپلرينين معين قسميندن استفاده ائتمهدن جغرافی آدلاري نه قيده آلماق، نه ده اؤيرنمك ممکندور. ائله بونا گؤرهدير كي، بعضا تدقيقاتچيلار سهوه يول وئرهرك توپونيم شناسليغي ديلچيليگين بير بؤلمهسي، ديلچيليك مقولهسي(لينقويستيك كاتئقوريا) حساب ائديرلر. فیروز رفاهی هیدرونیم تئرمینینی ایضاح ائدرکن یازیر: «شاخه علمی را که در زبانشناسی به بررسی و تحقیق در مورد اسامی جغرافیایی میپردازد، توپونیمی مینامند. توپونیمی در پی رشد ... و به عنوان بخشی از زبانشناسی همگانی (در مبحث نامشناسی) به بررسی اسامی جغرافیایی میپردازد[3]». بوتون بونلارا باخماياراق جغرافی آدلارين اؤيرهنيلمهسينده لئكسيكولوژي (لغتشناسليق) متد و اوصوللاري تطبيق ائتمك كؤكوندن سهودير. چونكي:
اولا، عمومي سؤز واحدلري يارانما باخيميندان ايلكينديرلر، حال بو كي، جغرافی آدلار و عموميتله، خصوصي آدلار تؤرهمهدير، یعنی جغرافی آدلاری (خصوصی آدلاري) یارادار کن قاباقجا یارادیلمیش اولان حاضیر سؤزدن استفاده اولونور. اونلار آديني داشيديغي اشيانين ان سجيهوي جهتيني عكس ائتديرن سؤزلردن تؤرهنيرلر. باشقا سؤزله دئسك لغت شناسليق باخيميندان هر بير سؤزون قارشيليغي (پروتوتيپي) اولماليدير. لاكين عمومي سؤزلر معنالي ديل واحدلري اولدوغو حالدا، همين واحدلردن تؤرهنن «آد» واحدلري اونلارلا بيرگهليك علاقهسيني ايتيرهرك معين فرقلنديريجي، يعني نوميناتيو[4] بير اشارهيه چئوريلير. مثال اوچون «گؤزل» خصوصي آدي گؤتورك. ايلك باخيشدا حقيقتا ده سؤز واحدي اولان گؤزل سؤزو ايله هئچ بير فرقي يوخدور. لاكين لئكسيك واحد اولان گؤزل سؤزو گؤيچك، قشنگ، و س. ایله علاقهدار قاورانيليرسا، خصوصي آد اولان «گؤزل» يالنيز معين شخصي بو و يا ديگر شخصلردن فرقلنديرمهيه خدمت ائدير. باشقا سؤزله خصوصی آد اولان «گؤزل» لئکسیکولوژی اصوللا یارادیلسایدی، اوندا دیگر بیر خصوصی آدین دا «چیرکین» اولماسی لازیم گلهجکدی.
ايكينجيسي، لغتشناسليق واحدلري ايله مقايسهده جغرافی آدلارين يارانماسيندا ديلچيليكدن كنار فاكتورلار داها مهم رول اوينايير. بئله كي، اجتماعي – سياسي شرايطين دهييشمهسيله يئني فورماسيايا خدمت ائدن، اونو اؤزونده عكس ائتديرن خصوصي و ائلهجه ده جغرافی آدلار يارانير يا خود دا قديمكيني عوض ائدير. مثال اوچون اسلام دينينين قبولو ايله كلي مقداردا عرب منشالي خصوصی آدلار، پهلوي سولالهسينين شووينيست سياستي نتيجهسينده ايسه كلي مقداردا فارس منشالي خصوصی آدلار ميدانا چيخدي و بئلهليكله بير چوخ ملي آدلار سيخيشديريلاراق آرخاييكلشدي. شخص آدلارینا مثال چكمهیی هاميا بللي اولدوغو اوچون لازيم بیلمیریک، جغرافی آدلارا ايسه «گيوي/ كؤوثر»، «گئرمي / موغان»، «توفارقان/ آذرشهر» و س. مثال گتيرمك اولار. حتي بو، ائله بير وضعيته گتيريب چيخارير كي، شهرلرين و كندلرين تاريخ خاراكتئرلي آدلاري دا سيرادان چيخماق مجبوريتينده قالير. آرتيق اردبيلده «نارين قلعه» و «كؤهنه قلعه» عموم خلقا معلوم اولمايان آدلار جرگهسینه کئچميشدير. حتي هئچ بير سياسي ماهيت داشيمايان سؤزلردن تؤرهنن توپونيملر بئله اوغورسوز بير طالعه اوغرامیشلار. لاكين بوتون بونلارا باخماياراق 16 – 17جي يوز ايلليكلردن سونراكي قايناقلاردا بير سيرا سؤز و شكيلچيلر همين آدلاردا قورونوب ساخلانيلميشدير. مثال اوچون «يازي» (چؤل) «يازيلي كندينده، «تي» (داغ) «قافلانتي» داغيندا، «اي» (جمع شكيلچيسي، منسوبلوق توپوحصهسی) «باري» كندينده، «اوو» و «ان» (ياشاييش منطقهسي و منسوبلوق توپوشکیلچیسی) «خيوو»، «واروو»، «هئران»، «موغان»، «-ت، -د» (قديم تورك ديلينده جمعليك بيلديرن شكيلچي) «سووات / سوآت» سؤزونده و س. و الاآخر.
بونو دا قيد ائدك كي، توپونيمشناسليق تاريخين، داها دوغروسو، تاريخي جغرافیانين بير حصهسي كيمي ده ميدانا چيخميشدير. تصادفي دئييلديركي، محض تاريخچيلر جغرافی آدلارين تحليليندن استفاده ائدهرك تاريخي جغرافیاني و عيني زاماندا توپونيمشناسليغي زنگينلشديرميشلر.
بلليدير كي، هئچ بير خريطهني جغرافی آدسيز، هر بير جغرافی آدي دا آديني داشيديغي اشياسيز تصور ائتمك اولماز. جغرافیاشناسليقلا توپونيمشناسليغين سرحدي ده ائله بورادا معينلشديريلمهليدير. دئمهلي جغرافی اشيالارين جمعيني تشكيل ائدن جغرافی «لاندشافتي»[5] جغرافیا علمينه عايددير، جغرافی اشيا آدلارينين جمعيني تشكيل ائدن آدلار لاندشافتي ايسه توپونيمشناسليغا عايددير. باشقا سؤزله دئسك داغلار، درهلر، تپهلر، گؤللر، دنيزلر، كندلر، شهرلر و س. جغرافیاشناسليق مؤوضوعسو اولدوغو حالدا اونلارين آدلارينين اؤيرهنيلمهسي توپونيمشناسليق مؤوضوعسودور.
اوچونجوسو، لغتشناسليقدا اومونيم[6]، سينونيم[7]، و آنتونيم سؤز قروپلاري[8]، ائلهجه ده سؤزلرين چوخمعناليليغي مهم يئر توتور، توپونيمشناسليقدا ايسه بونلارا تصادف اولونمور. عكسينه، توپونيملرده لغتشناسليق اوچون سجیهوي اولمايان تكرارلانان آدلار، يعني فرقلنديريجي علامتلي توپونيملر گئنيش ياييلير. مثال اوچون گئرمينين «ايني» آدلي اوچ كنديني گؤتورهك. اونلاري بير – بيريندن فرقلنديرمك اوچون «يوخاري»، «اورتا»، و «آشاغي» فرقلنديريجي علامتلردن استفاده اولونموشدور. حال بو کی، لغتشناسلیقدا سؤزلر فرقلندیریجی علامتلرله بیر – بیریندن فرقلنمیر، مورفولوژی اصولدان استفاده ائدیلهرک کؤک سؤزلردن دیگر سؤزلر تؤرهنیر.
دؤردونجوسو، عمومي لغت واحدلري بير ديلدن باشقا ديله ترجمه ائديلير. خصوصي و جغرافی آدلار ايسه عيني ايله ساخلانيلير. البته ائله بوراداجا قيد ائتمهليييك كي، بيزيم ايراندا فارس ديلينه آلودهچيليك بونا دا اؤز منفي تاثيريني گؤستريب، بیر سیرا خصوصی آدلار فارس دیلینه ترجمه اولونوبدور: «پيلهچاي» (پيلهرود)، «قيرخ بولاق» (چهل چشمه)، بالیقلی (ماهیرود)[9] و س.
بئشينجيسي، لغتشناسليق واحدلري مادی و معنوي عالمين بوتون ساحهلريني احاطه ائدير. بوندان فرقلي اولاراق توپونيم ياراديجيليغيندا اونلارين يالنيز معين سئمانتيك (معنا جهتينه عايد) قروپلارينا عايد سؤزلردن استفاده اولونور. آد واحدلري سايجا عمومي لغت واحدلريندن چوخ اولسا دا، سؤز احتياطينا گؤره اونلاردان گئريده قالير. چونكي عيني سؤزدن بير چوخ جغرافی اشيالارين اشارهلنديرمهسينده گئنيش استفاده اولونور. مثلا تكجه اردبيل ولايتينده 20يه ياخين «قارا» سؤزو ايله دوزهلن ياشاييش منطقه آدي مؤوجوددور. لغتشناسليق واحدلرينين ايشلنمه دايرهسي اولدوقجا گئنيش و رنگارنگدير. آد واحدلريندن استفاده ايسه فردي سجيه داشييير. بئله كي، معين جغرافی آد قروپلاري بير فرد اوچون فعال اولدوغو حالدا باشقا، يا باشقالاري اوچون پاسسيو (غير فعال) اولا بيلر. مثلا «دميرچي» سؤزو يالنيز همين پئشه صاحبلري اوچون يارارليدير.
آلتينجيسي، عمومي لغتشناسليق واحدلري معنالي سس مجموعسونا ماليكدیر. بونا گؤره ده داها چوخ شعورلو و منطقي قاورانيلير و حافظهلرده اوزون مدت ياشايير. جغرافی آدلار ايسه مئخانيكي شكيلده اؤيرهنيلير و داها تئز يادداشلاردان سيلينير.
يئددينجيسي، جغرافی آد واحدلرينين بير چوخو زامان كئچديكجه فونئتيك دهييشيكليگه (تحريفه) اوغرايير، بعضا حتي تانينماز شكله دوشور، ايلكين فورماسيني برپا ائتمك بئله ممكن اولمور. «یئنگیجه = یئیجه»، «ساروو = ساراب» و س. نی بونا مثال چکمک اولار.
سككيزينجيسي، ديلين عمومي لغت واحدلريني جغرافی آدلاردان فرقلنديرن ان سجيهوي جهتلردن بيري و ان اساسي بودور كي، لغتشناسليغا عايد سؤزلرين يارانما اوصوللاري لئكسيك(لغوي)، مورفولوژي( صرفي) و سينتاكتيك(نحوي) يوللارلا حياتا كئچير. حال بو کی، جغرافی آدلارين يارانما اوصولو يالنيز نحو مودئلي اساسيندا ميدانا چيخير. بوتون بونلارين حاققيندا يئري گلديكده گئنيش ايضاحات وئريلهجكدير.
«آذربايجان جغرافی آدلاري» آنلاييشي و اونون احاطه دايرهسي
آذربايجان جغرافی آدلار سيتئميندهكي مسئلهلري حل ائدركن آشاغیداکی مؤضوعلار نظره آلینمالیدیر:
1- «آذربايجان جغرافی آدلاري» آنلاييشينین نه اولدوغو معینلشدیریلمهلیدیر.
2- بو آنلاییشین احاطه دایرهسی معینلشدیریلمهلیدیر.
3- ياد ديل جغرافی آدلارلا آلينما سؤزلردن دوزهلن جغرافی آدلار آراسينداكي فرق معینلشدیریلمهلیدیر.
4- اونلارين عمومي حقيقي سيستئمه تابع اولما يوللاري معینلشدیریلمهلیدیر.
تدقيقات گؤسترير كي، «آذربايجان جغرافی آدلاري» سيستئميندهكي آدلارين ديل منسوبيتي و اونلارين ياييلما منطقهسي، ائلهجه ده يارانيب تؤرهنمهسينده اشتراك ائدن سؤز واحدلري منشا باخيميندان عيني دئييلدير. باشقا سؤز له دئسك، آذربايجانين جغرافی آدلارينين ائلهلري واردیر كي، آذربايجانين بوتون منطقهلرينه ياييلميشدير، لاكين ائلهلري ده واردير كي، يالنيز معين منطقهده، ايالتده، شهرده و كندده استفاده اولونموشدور. مثال اوچون «آغداش» توپونيمي عمومآذربايجان توپونيملردن اولدوغو حالدا، «کران» توپوحصهسی ایله دوزهلن توپونیملر رئگیونال (کیچیک منطقه، یئرلی) خاراکتئر داشیاراق تالیشلارین سیخ یاشادیغی زونالارا محدوددور: «نونهکران»، «جولهکران»، «لنکران» و س.
جغرافی آدلارين يارانما پروسئسينده تورك (آذربايجان) منشالي سؤزلر تام چوخلوق تشكيل ائتسهلر ده، آز دا اولسا، آذربايجان ديلي ايله تاريخا علاقهده اولموش ديللرين آلينمالاريندان و بو اراضيده مؤجود اولان باشقا ديللرين سؤز واحدلريندن دوزهلن توپونيملره ده راست گلينير. بو باخيمدان آذربايجان توپونيملرينده، ائلهجه ده اردبيل ولايتي توپنيملرينده تورك منشالي آدلار اونون اساس كوتلهسيني، نووهسيني، اؤزهييني، اساس زمينهسيني و خزينهسيني تشكيل ائدير. لاكين بونونلا ياناشي اونلارين آراسيندا معين منطقهلرده يئرلي خصوصيت داشييان بير سيرا غير تورك منشالي جغرافی آدلار و آلينما سؤزلردن دوزهلن، ائلهجه ده منشالري بللي اولمايان قديم ديللرين ماتئرياللاري اساسيندا يارانان توپونيملر ده واردير. بو، بير طرفدن هله قديم آذربايجانين اؤزونون تايفا (ائتنيك) مختلفليگي(آلبان، قارقار، گئل، لئگ، كاسپي، اودي، ساك / شاك، شير / شار، هئر / هير، نور / نير و س. ياشاماسي)، او بيري طرفدن ايسه ميلاد ايللرينين اوللريندن اعتبارا 12 – 13 جو يوز ايلليكلره قدر مختلف تايفالارين آراسي كسيلمهين آخيني و بو منطقهده مسكونلاشمالاري، ائلهجه ده اونلارين بير چوخونون معاصير آذربايجان اراضيسينده فعاليت گؤسترمهلري ايله علاقهداردير.
بو مسئلهيه توخونان بوداقوف و ووروشيل يازيرلار: « آذربايجان جغرافی آدلارينين ايلكين ديلچيليك باخيميندان تصنيفاتي (طبقه بندي) گؤسترير كي، بيز بورادا سون اوچ مين ايلده مؤوجود اولان ان آزي 20 ديله عايد توپونيمه ماليكيك. اؤزو ده بو ديللر مختلف ديل عايلهلرينه داخيلدير. لاكين بونونلا ياناشي آذربايجان توپونيملرينين يوزده يئتميشي آذربايجان ديلينه منسوبدور»[10]. البته بوتون بونلاري قيده آلمادان اونلارين آذربايجان جغرافی آدلار سيستئميندهكي يئريني و يارانما يوللاريني اؤيرنمك غير ممكندور.
هر شئيدن اول قيد ائتمهليييك كي، ديلدهكي دهييشيكليكلر آشاغیداکی عامللرین تاثیری نتیجهسینده عمله گلیر:
الف: ديلين داخيلي انكيشاف قانونلارينین تاثیری
ب: اجتماعي – اقتصادي، سياسي و مدني دهييشيكلیکلرین تاثیری،
ج: قوهوم و قوهوم اولمايان ديللرين تاثيري،
البته قوهوم اولمايان ديللرين بير – بيرينه تاثيري كاپيتاليزمين انكيشافي ايله اونون بير آزبئستي كيمي ميدانا چيخان ميللتچيليك دؤورونه قدر داها چوخ طبيعي خاراكتئر داشييير و اجتماعي، اقتصادي، سياسي و مدني شرايطدن آسيلي اولور. بونو دا قيد ائدك كي، آذربايجاندا عرب و فارس ديللرينين دولت ديلي، علم و ادبيات ديلي كيمي ايشلنديگي واختدا يارانان شعرلرده آلينما سؤزلرله ياناشي يئرسيز، لزومسوز گتيريلن سؤزلره ده تصادف اولونور. بونون دا ايكي سببي واردير:
الف- بير سيرا ياد سؤزلرين ايشلنمهسي دبدهبهلي يازي يازماق اوچون اولموشدور.
ب- بير سيراسينين ايسه اؤزوندن آسيلي اولماياراق عروض وزنينده يازماق اوچون عرب و فارس سؤزلريندن قافيه اوچون استفاده ائتمك نتيجهسينده ميدانا چيخميشدير.
همین سؤزلرين آرديجيل اولاراق ايشلنمهسي بعضی دوغما سؤزلرين سيرادان چيخماسينا، ايشلنمه قابليتيني ايتيرهرك آرخاييكلشمهسينه گتيريب چيخارميشدير. بو دا آلينما سؤزلرين بؤيوك بير حصهسينين ديليميزين سؤز و توپونيم ياراديجيليغيندا فعال اشتراك ائدن واحدلرینه چئوريلميشدير.
لاكين بوتون بونلارا باخماياراق سؤز آل – وئري قارشيليقلي اولموشدور. مثال اوچون صفويلر دؤورونده فارس دیلینده ايشلهنن آذربايجان سؤزلريندن بحث ائدن زرينهزادهنين فيكرينجه ده، آذربايجان – فارس ديل علاقهلري قارشيليقلي اولوب، دوز نسبت اساسيندا گئتميشدير[11].
كاپيتاليزمين انكيشافي ناسيوناليزمين ميدانا چيخماسينا، اونون عیرقچيليك و شووينيست خاراكتئر داشيماسينا گتيريب چيخارديقدان سونرا ايسه وضعيت تاماميله دهييشيلير. بئله كي، بو دفعه ديللر آراسيندا سؤز آل – وئرينه دئييل حاكيم مؤوقعده دوران ديلين باشقا ديللري سيرادان چيخارما پروسئسينه راست گليريك. بونون ايضاحا هئچ بير احتياجي اولمايان و جانلي نمونهسي رضاخان دؤوروندن باشلايان آنتي آذربايجان سياستيدير. بيلديگيميز كيمي بو دؤوردن اعتبارا نه اينكي ديليميزي، ائلهجه ده معنوي مدنيتيميزين زنگين ارثي اولان جغرافی آدلاريميزي و حتي شخص آدلاريميزي بئله محو ائتمك سياستي، داها دوغروسو مدنی سوی قیریم سیاستی يورودولور.
آذربايجان توپونيملر سيستئميندهكي جغرافی آدلاري آشاغيداكي شكيلده قروپلاشديرماق اولار:
الف- آذربايجان توپونيملري ب- ياد ديل توپنيملري
آذربايجان توپونيملري تاماميله تورك (آذربايجان) سؤزلريندن دوزهليب دئمك دئييلدير. توفيق احمدوفون حاقلي اولاراق يازديغي ايله دئسك «آذربايجان توپونيملرينين تاريخي ديلچيليك تحليلي گؤسترير كي، ديلين سؤز ياراديجيليغيندا اولدوغو كيمي، آذربايجان توپونيم ياراديجيليغيندا دا آلينمالاردان گئنيش استفاده اولونموشدور»[12]. اصلينده غير تورك منشالي سؤزدن تؤرهنن توپونيمين ( عربلر، كورد يوردو، زئيوه، رضي، …) اساسيندا دوران واحد و يا واحدلر:
الف – آذربايجان ديلينده استفاده اولونان آلينما سؤزلردن دوزهلینسه،
ب - آذربايجان ديلي مورفئم[13] و لئكسئملري[14] ايله ترتيب اولونسا، ياخود آذربايجان توپوشکیلچیلریندن استفاده اولونسا،
اوندا اونو آذربايجان توپونيمي كيمي گؤتورمك اولار. مثال اوچون «سيد آباد» (اردبيلده محله) اويكونيمينين اساسيندا «سيد» و «آباد» سؤزلري دورور كي، اونلارين هر ايكيسي آذربايجان ديلينده گنيش استفاده اولونان تيتول (سيد) و توپوحصه[15] (آباد)دير. ياخود گؤتورك «سيدلر» اويكونيميني. اونون اساسيندا دوران سيد تيتولونون عرب سؤزو اولدوغونا باخماياراق آذربايجان ديلينين مورفئمي ايله (لر) ترتيب اولوندوغونا گؤره آذربايجان توپونيمي حساب ائتمك لازیمدیر.ٍ
بونو دا نظره آلماليييق كي، آلينما سؤز حتي ديلين اؤزونه مخصوص هئچ بير مورفولوژي علامت، توپوتئرمين[16] و توپوشکیلچیسینی قبول ائتمهدن بئله بير توپونيمه چئوريليبسه، او يئنه ده آذربايجان توپونيمي ساييلماليدير. بو او دئمكدير كي، توپونيم ياراديجيليغيندا استفاده اولونموش هر هانسي بير سؤز و توپوتئرمينين منشاييندن چيخيش ائديب اونو يادديل توپونيمي آدلانديرماق اولماز. يادديل توپنيملريندن فرقلي اولاراق بو قبيلدن اولان آدلارين ( فارس و عرب منشالي آدلارين) آذربايجان توپونيمي اولمالاريني تصديق ائدن ان اساس فاكتور بو اراضيده اونلارين آرئال (منطقه، ساحه) تشكيل ائتمهلري، يئرلشديگي يئرلردهكي ميكروتوپونيملرين آذربايجان منشالي اولمالاري، آذربايجانين هر يئرينه عيني درجهده سپهلنمهلريدير.
او توپنيملري یادديل توپونيملري (وهنهبين، نونهكران) آدلانديرماق اولار كي،
الف – اونلارين يارانماسيندا اشتراك ائدن واحد و يا واحدلر يا هئچ بيری، يا دا بيري آذربايجان ديلينده اؤزونو آلينما كيمي گؤسترمير.
ب - ياخود توپونيميك آدين تؤرنديگي سؤزده آذربايجان ديلينين قراماتيك فورمالاري[17] اشتراك ائتمير.
آذربايجانداكي يادديل توپونيملر:
1 – تاليش، تات، و قيسما كورد،
2 – قافقاز،
3 – فارس توپونيملريندن عبارتدير كي، غير طبيعي خاراكتئر داشييير و ان چوخ شووينيست[18] و ائكسترئميست[19] تفكرلرين نتيجهسي اولاراق تحريف ائديلميش و ياخود دهييشديريلميش آدلاردير.
حاقلي اولاراق «آذربايجان توپونيملر سيستئمينده فارس و عرب توپونيملرينه راست گلمك چتيندير»، دئمهیینه باخمایاراق توفيق احمدوف ديل سرحدي ايله سياسي سرحدي عينيلشديرهرك بئله بير يانليش قناعته گلير كي، «اونلاردان ] فارس توپونيملريندن [ اكثريتينين ايرانلا همسرحد اولان منطقهلريميزدن بيري – ناخچيوان منطقهسي اوچون خاراكتئريك اولمالاريني نظره آليب.....». حال بو كي، ناخچيوان هئچواخت فارس ديللي منطقه ايله همسرحد اولماييب. اگر بو زونالاردا فارس توپونيمي وارسا (بیزجه بو، سون درجه نادر حالدیر)، اونون سببيني آيري يئرده آختارماليييق.
يادديل توپنيملري ايله آذربايجان توپنيملري آراسيندا باشقا فرقلر و عيني حالدا اوخشارليقلار دا واردير:
الف آذربايجان توپونيملري هم ماكرو، هم ده ميكرونيميك سيستئملره ماليكدير، حال بو كي، يادديل توپنيملري ميكرونيميك سجيه داشييير. بونا مثال اولاراق مختلف «زئیوه» کندلرینی قید ائتمک اولار.
ب - اكثر آذربايجان توپنيملرينين بيرينجي تركيب حصهسي ائتنونيملرله ايفاده اولونور (قارا- لار، خي- اوو، هئر- ان، كول- لار و س.). يادديل توپونيملرده ايسه ائتنونيملردن تؤرهنن توپونيملره راست گلينمير( ونهبين، نونه كران، پئشتهسر و س.).
ج - آذربايجان توپونيملريندن فرقلي اولاراق يادديل توپونيملرينين اطرافينداكي آدلار (ميكروتوپونيملر) آذربايجان منشالي آدلاردير. ننه کران کندینی بونا مثال چکمک اولار. چونکی بو کندین آدینین تالیش منشالی اولدوغونا باخمایاراق میکروتوپونیملرینده بیر دنه ده اولسون بئله غیر آذربایجان آدلارینا راست گلینمیر: خانیم بولاغی چایی، آرپاتپه چایی، موسی کندی چایی و ...
لاكين دونيا خلقلارينين هاميسيندا آدوئرمه تخمينا عيني يوللا آپاريلديغينا گؤره[20] آذربايجان توپونيملري ايله يادديل توپونيملري آراسيندا اوخشار جهت ده واردير:
تورك ديللي ماكروتوپونيملر اوچون فونکسيونال – استروكتور تيپلرينه گؤره ائلليپتيك (دهییشیلمیش) جغرافی نومئنسز (تیپ و نؤعوو بللی اولمایان) و جغرافی نومئنلي (تیپ و نؤعوو بللی اولان) فورمالاردا ايشلنمه خاراكتئريكديرسه، اوخشار وضعيت عيني ايله اؤزونو يادديل توپونيملرينده ده گؤسترير. مقايسه ائت: آذربايجان توپونيملريندن دوهچي، كنگرلي، يئني كند. يادديل توپونيملريندن پادار، داهار، تنگه.
تاليش ديلي ماتئرياللاري اساسيندا دوزهلن توپونيملرين سجيهوي جهتي اونلارين ديلين اؤزونه مخصوص واحدلريندن يارانماسي و اساس اعتباري ايله ايكيكؤكلو (ونهبين، لنكران) اولماسيدير. بو قروپ توپونيملرين يارانماسيندا مهم رول اوينايان سؤز و اصطلاحلار آشاغيداكيلاردير:
بيل = باتاقليق، بند = كيچيك داغ، تپه، بين = اتهك، ديب، بارز (barz) = يوكسكليك، ووت = يئر، قود (qod) يومرو تپه، جا = يئر، جيل = سوجاق يئر، كئر = دره، يارغان، كو (kü) = داغ، لير(lir) = پالچيقلي يئر، لو (lü) = كيچيك چاي، پئشته = كيچيك تپه، سر = باش، هوني (honi) = بولاق، تانق (تنگ) = دار يئر، شيله = چوخور يئر، ارك = كيچيك قلعه، دي = كند، وئل = آييدؤشهيي اوتو
تات توپونيملريني فرقلنديرن جهت تركيبلرينده ان چوخ داهار = قايا، او = سو، دي = كند، تنگ = دار، سر = اوست، باش، خار = يئر،
آذربايجان جغرافی آدلارينين سيستئملري
تيپ و سيستئم آنلاييشي
هر بير جغرافي آد: اولا، معين بير اشياني او بيري اشیالاردان آييرماق، عيني حالدا او اشيانين نه اولدوغونو (داغ، دره، چاي، گؤل، ياشاييش منطقهسي و س.) معينلشديرمك اوچون يارانير. باشقا سؤزله دئسك جغرافی آد فونكسيونال خصوصيت داشييير. مثال اوچون «اردبیل شهری» سؤزو اردبیل آدلی مشخص بیر جانلی یاخود جانسیز وارلیغین مؤجود اولدوغونو ایفاده ائدیر. بو آددان عینی حالدا معلوم اولور کی، داغ، دره، گؤل، آرخ و ... دئییل، یاشاییش منطقهسی، شهردیر. فونکسیونال خصوصیت توپونیملرین تیپلره، تیپلرین ایسه نؤعلره بؤلونمهسی ضروریلیگینی میدانا چیخاریر. مثال اوچون توپونیملر اوچ بؤیوک تیپ تشکیل ائدیر: اورونیملر، هیدرونیملر، اویکونیملر. هر بیر تیپین اؤزو مختلف نؤعلردن عبارتدیر. مثلا، «ساوالان»، «باغروو»، «بوزگوش»، «قافلانتی» تیپ باخیمیندان اورونیم، نؤع باخیمیندان ایسه داغدیر. شیروان درهسی تیپ باخیمیندان اورونیم، نؤع باخیمیندان ایسه درهدیر. «بالیقلی»، «آراز»، «درهیورد»، «قاراسو»، «جیغاتوو»، «تیغاتوو» تیپ باخیمیندان هیدرونیم، نؤع باخیمیندان ایسه چایدیر. «خزر دنیزی»، «اورمیا گؤلو»، «قوروگؤل» تیپ باخیمیندان هیدرونیم، نؤع باخیمیندان ایسه گؤلدور. «گئرمی»، «ساراب»، «ساوا»، «سولدوز»، «ساووجبولاق» تیپ باخیمیندان اویکونیم، نؤع باخیمیندان ایسه شهردیر.
ايكينجيسي، معين يارانما اصول و قانونااويغونلوقلارا ماليكدير. توپونیملر بو باخیمدان سیستئملره بؤلونور. بونا گؤره ده توپونيملر اؤيرهنیلركن اونلارین تيپلری و سيستئملری معینلشدیریلمهلیدیر.
آراشديرمالار گؤستهریر كي، توپونیملردهکی سیتئملیلیک تاریخی و جغرافی خصوصیتلردن ایرهلی گلیر. باشقا سؤزله دئسک مشخص سیستئم تشکیل ائدن هر بیر مشخص اراضی واحدی معین تاریخی طالعه مالیک اولماقلا عینی حالدا جغرافی اؤزللیکلر باخیمیندان دا دیگر اراضی واحدلریندن سئچیلیر. داها دوغروسو، جغرافی آدلاری واحد بیر سیستئم تشکیل ائدن آذربایجان خلقی بو باخیمدان دا ملت سویهسینه یوکسلمیشدیر. یئری گلمیشکن قید ائدک کی، آذربایجان توپونیملری آشاغیداکی خصوصیتلره مالیکدیر:
اولدوقجا زنگین و سیستئملی «پالئوتوپونیملر»ه (قدیم دؤور توپونیملرینه)، «مئزوتوپونیملر»ه (اورتا دؤور توپونیملرینه)، «نئوتوپونيملر»ه (یئنی دؤور توپونیملرینه)، ائلهجه ده يادديل جغرافی آدلارا مالیکدیر. بو آدلارين عيني بير سيستئم حاليندا بيرلشمهسينده و واحد سيستئمه تابع اولماسيندا ديلداخلي فاكتورلارلا ياناشي، ديلخارجي عامللر ده مهم رول اوينايير. دئمهلي:
1- آذربايجاندا واحد آپاريجي بير ديل اولموشدور كي، اونون لئكسيك (لغت) تركيبي و قراماتيك قورولوشو دیلداخلی بیر عامل کیمی،
2- آذربايجاندا معين و اؤزونه مخصوص سوسيال – اقتصادي و مدني فورمايا ماليك اولان بير خلق اولموشدور كي، ديلخارجي بير عامل كيمي،
مشخص توپونيملر سيستئميني ياراتسين.
عموميتله توپونيملر يا ايلكين يارانديغي فورماسيني ايتيرير و نئجه دئيرلر اختصارا دوشور و يا ايلكين، تام يارانديغي فورمادا ايشلهنير. بو باخيمدان آذربايجان توپونيملر سيستئمي ايكي بؤيوك سيستئم (ماكرو سيستئم) تشكيل ائدير:
1- ماكروتوپونيملر سيستئمي (اختصارا اوغراميش توپونیملر سیستئمی).
2- ميكروتوپونيملر سيستئمي (يارانديغي فورمادا ايشلهنن توپونیملر سیستئمی).
سیستئملرین ایضاحینا کئچمزدن اول قید ائدک کی، هر بیر توپونیم ایکی حصهدن عبارتدیر کی، «توپوحصه» آدلانیر. بیرینجی توپوحصه توپونیمین آدینی، ایکینجی توپوحصه ایسه توپونیمین تیپ و نؤعونو ایفاده ایئدیر. مثال اوچون «ساوالان داغی» توپونیمینده «ساوالان» (بیرینجی توپوحصه) خصوصی آد کیمی چیخیش ائتدیگی حالدا، «داغ» (ایکینجی توپوحصه) اونون تیپجه اورونیم و نؤعجه داغ اولدوغونو گؤستهریر. قید ائتمک لازیمدیر کی، خصوصیله بیرینجی توپوحصه نئچه سؤزدن عبارت اولا بیلر. مثلا گؤتورک «قاراسو چایی» توپونیمینی. بو توپونیمده بیرینجی توپوحصه، یعنی «قاراسو» ایکی سؤزدن، «قارا» و «سو» سؤزلریندن عمله گلمیشدیر. یاخود اردبیلین کندلریندن اولان «آغجاکند کندی» توپونیمینین بیرینجی حصهسی «آغجاکند» ایکی سؤزدن، «آغجا» و «کند» سؤزلریندن عبارتدیر.
ماكروتوپونيملرين ايكي اساس خصوصيتي واردير:
الف – ايكينجي حصه اختصارا اوغراياراق ايشلهنمير.
ب - بيرينجي حصه توپونيم كيمي ثابتلهشهرك ايشلهنير.
مثال اوچون اردبيل، تبريز، ماراغا، شيروان و س. اصلينده ايكي حصهدن عبارت اولوب: اردبيل شهري، تبريز شهري، ماراغا شهري، شيروان شهري و س. لاكين جغرافی نومئن[21] اولان و توپونيمين جغرافی نؤعونو و تيپيني بيلديرن «شهر» اختصارا اوغرايير. بونون سببي ده بو كيمي توپونيملرين بوتون آذربايجان اراضيسينده ياييلماسیندان و هاميا تانيش اولماسیندان، بئلهليكله ده جغرافی نومئنه احتياج قالماماسیندان ایرهلی گلیر. يئري گلميشكن بونو دا قيد ائدك كي، هر هانسي بير ماكروتوپونيمين آدي ديگر بير جغرافی اشيايا، و داها دوغروسو ميكروتوپونيمه وئريلرسه، اوندا ميكرو توپونيم تام شكيلده و جغرافی نومئنله ايشلهنهرك ماكروتوپونيمدن فرقلهنير. مثلا «شيروان» سؤزو شيروان شهريني (ماكروتوپونيم) خاطيرلادير، لاكين همين آد ساوالاندا بير درهيه وئريلديكده «شيروان درهسي» فورماسيندا ايشلهنير. ائلهجه ده «اورمیا» آددا هم شهر (اویکونیم)، هم ده گؤل (هیدرونیم) اولدوغونا گؤره اورمیا شهری جغرافی نومئنسیز، اورمیا گؤلو ایسه جغرافی نومئنلی فورمادا ایشلهنیر. ماراقلیدیر کی، شیروان آدی خراسان» شهرلریندن بیرینه وئریلدیکده، آذربایجاندان کناردا اولدوغو اوچون ماکروتوپونیم کیمی چیخیش ائدهرک جغرافی نومئن حصهسی اختصارا دوشور.
توپونیملرین ماراقلی بیر جهتینی ده خاطیرلاتماق یئرینه دوشردی. او دا بودور کی، بعضا معین توپونیملر «میکرو» سویهسیندن «ماکرو» سویهسینه یوکسهلرکن ایکینجی توپوحصه (جغرافی نومئن) بیرینجی توپوحصهنین ترکیبینه داخل اولور و بئلهلیکله ده توپونیم جغرافی نومئنسیز فورمادا ایشلهنیر. البته بئله بیر وضعیت قاباغا گلدیکده بیرینجی توپوحصهده وورغونون دا یئری دهییشیر: بیلدیگیمیز کیمی «آغجاکند کندی» ایلک یارانیشدا «آغجا کند» فورماسیندا اولوب و وورغو تورک – آذربایجان دیلینین فونئتیک قانونااویغونلوقلارینا اساسا «آغجا»نین سون هئجاسینا و بیر هئجادان عبارت اولان «کند» سؤزونون اوزهرینه دوشور. دئمهلی ایکی سؤزدن عبارت اولان «آغجا کند» اویکونیمی ایکی وورغو ایله ده تلفوظ اولونور. بو توپونیم سونرالار ماکرو سویهسینه یوکسلدیکده «آغجاکند» فورماسیندا ایشلنمهیه باشلایاراق «آغجا» سؤزونون وورغوسو دوشور، «کند» سؤزونون وورغوسو ایسه آرتیق واحد سؤز کیمی چیخیش ائدن «آغجاکند» سؤزونون سون هئجاسی اولان «کند» سؤزونه دوشور.
هر بير سيستئم اؤزونده جمعلشديرديگي آدلار باخيميندان بير قروپ تشكيل ائدير. ماكرو سيستئم قروپونا داخل اولان جغرافی آدلارين سجيهوي جهتي اودور كي، اونلار مشخص جغرافی اشيالارين آدلاري كيمي هاميا معلوم اولدوقلاريندان، ديلدهكي قناعتچيليك اصولونا اساسا، جغرافی اشيالارين نؤع و تيپلريني گؤسترن ايكينجي حصه (جغرافی نومئن حصهسی) اختصارا اوغرايير. بو قروپا داخيل اولان آدلار اؤز قورولوشلارینا گؤره ايكي ياريم قروپا آيريلير: ساده توپونيملر.[22] مركب توپونيملر.[23]
ساده توپونيملرين قاباقجا دئديگيميز كيمي ايكينجي حصهسي بوراخيلير. بيرينجي حصه ايسه قراماتيك سويهده ساده، دوزلتمه، مركب سؤزلر، ائلهجه ده شخص آدلاري واحدلری ایله چيخيش ائدهرك مستقل توپونيم كيمي ثابتلشير. مثاللار:
ساده: قارالار، یئکهلی، دوزلتمه: آخماز، بویاقچی، مرکب: اورابهکی، سالتاوار، آلبولاغی، آغبولاق، شخص آدلاری واحدلری: مازانقیشلاغی، محمودآوار.
ايكينجي ياريم قروپ (مركب توپونيملر) فورمالاشما پروسئسينه گؤره مركب توپونيم آدلانير. بئله كي، ايلكين مرحلهده معين سؤزلردن (مثلا آغجا)، يا خصوصي آدلاردان (مازان) دوزهلن بيرينجي حصه ايله جغرافی نومئن اولان ايكينجي حصه (كند)، (قيشلاق) بير – بيرينه قوووشاراق واحد بير توپوحصه كيمي چيخيش ائدير (وورغولو هئجانین آلتیندا خط واردیر):
آغجا كند = آغجاكند، مازان قيشلاغی = مازانقيشلاغي،
و طبيعي كي، يئني جغرافی نومئن ايكينجي حصه كيمي ميدانا چيخير:
آغجاكند كندي، مازانقيشلاغي كندي
ايكينجي توپونيملشمه پروسئسينده ايسه ايکینجي حصه اختصارا دوشهرك بيرينجي حصه مستقل توپونيم كيمي ايشلهنير: آغجاكند مازانقيشلاغي
ماكروتوپونيملر سيستئمينين اؤزو اوچ سيستئم تشكيل ائدير:
ماكرواويكونيملر سيستئمي: اردبیل، گنجه، لاچین، مئشکین، تسوج، ماکی، ماراغا، زنگان، میانا، همدان، ساوا و س.
ماكرواورونيملر سيستئمي: قافلانتی، قوشقار، آغداغ، قارتی، آلقیر، باغیروو و س.
ماكروهيدرونيملر سيستئمي: خزر، آراز، کور، آجیچای، تیغاتو، جیغاتو و س.
ماكرواويكونيملر سيستئمينين اؤزو ايكي سيستئم تشكيل ائدير:
(الف) ساده، اختصارا دوشموش و جغرافی نومئنسيز اويكونيملر سيستئمي. مثاللار: تهسوج، ممهقان، لیقوان، اراک، قوم، ساوا و س.
(ب) مركب، اختصارا دوشموش و جغرافی نومئنلي اويكونيملر سيستئمي. مثاللار: آغداغ (داغ)، آغجاکند (کند)، قاراسو (چای) و س.
ساده، اختصارا دوشموش و جغرافی نومئنسيز اويكونيملر سيستئمينین اؤزو آلتي سيستئمدن عبارتدير:
1- ائتنواویکونیملر سیستئمی (Etnooykonim): هر هانسی بير ياشاييش منطقهسي (شهر، كند و س.) معين تايفا، تیره و تايفا بيرلشمهسيني اؤزونده عكس ائتديريرسه ائتنواويكونيم آدلانير. مثاللار: شكراوو (ساك / شاك- ار تايفاسينين ياشاديغي يئر)، كوللار (كول تايفاسينا عايد یاشاییش یئری)، كلهسر (كال و سار تايفالارينین بیرلشمهسیندن یارانان کلهسر تایفاسینا عايد یاشاییش یئری) و س.
2- آنتروپواویکونیملر سیستئمی (Antropooykonim): هر هانسی بير ياشاييش منطقهسي معين شخصين آدي، تخلصو، لقبي، فاميلياسي و س. ايله علاقهدارديرسا، آنتروپواويكونيم آدلانير. مثاللار: مازانقيشلاغي، حاجيكندي، محمود آوار و س.
3- اورواویکونیملر سیستئمی (Orooykonim): هر هانسی بير ياشاييش منطقهسي معين داغ، دره، تپه، دوز، ياماج و س. جغرافی رئلییئفی اؤزونده عكس ائتديريرسه، اورواويكونيم آدلانير. مثاللار: تپه، ونهبين، ياجيلي / يازيلي و س.
4- هیدرواویکونیملر سیستئمی (Hidrooykonim): هر هانسی بير ياشاييش منطقهسي معين چاي، بولاق، گؤل و س.ني اؤزونده عكس ائتديررسه، هيدرو اويكونيم آدلانير. مثاللار: آلبولاغي، آغبولاق، کوربولاق، سویوق بولاق و س.
5- زواواویکونیملر سیستئمی (Zoooykonim): هر هانسی بير ياشاييش منطقهسي معين حيوان آدي ايله علاقهدارديرسا، زواواويكونيم آدلانير. مثاللار: ايلانجيق، لؤكباتان، قاطیر یوران، آتباتان و س.
6- فیتواویکونیملر سیستئمی (Fitooykonim): هر هانسی بير ياشاييش منطقهسي معين بيتكي ايله علاقهدار اولدوقدا فيتواويكونيم آدلانير. مثاللار: بهنؤوشهدره، اينجيللي، و س.
مركب، اختصارا دوشموش و جغرافی نومئنلي اويكونيملر سيستئمينین اؤزو ایسه ايكي سيستئم تشكيل ائدير:
1- بيرينجي نؤع تعييني سؤز بيرلشمهسي اساسيندا فورمالاشان اويكونيملر سيستئمي: آغبولاق، قارا دؤوروش، یاستی بولاق، کوربولاق، قاراسو، آغچای، شوشداغ
2- ايكينجي نؤع تعييني سؤز بيرلشمهسي اساسيندا فورمالاشان اويكونيملر سيستئمي: آل بولاغی، ارباب کندی، دگیرمان درهسی، قیزقلعه سی و س.
ميكروتوپونيملر محدود و كيچيك ساحهده ايشلنديگينه گؤره ايلكين تام فورمالاريني ساخلايير. بو سيستئمين سرحدي اكثر حاللاردا ديالئكت و خصوصيله شيوه سرحدلري ايله عينيليك تشكيل ائدير. بو ساحهنين اساس خصوصيتلريندن بيري اونلارين تكرارلانماسيدير. بو دا اونلارین کیچیک آرئالدا (ساحهده) ایشلندیگیندن ایرهلی گلیر. تکرارلانان آدلاری بیر – بیریندن سئچمک اوچون ایسه فرقلنديريجي علامتلردن استفاده ائتمه ضرورتي ميدانا چيخير.
تدقيقات گؤسترير كي، تكرارلانما هيدرونيم و اورونيملردن داها چوخ اويكونيملرده اؤزونو بروزه وئرير. بونو دا قيد ائدك كي، آذربايجان توپونيميك سيستئمينده تكرارلانان هئچ بير شهر آدينا راست گلينمير. فرقلنديريجي علامتلر اكثر حاللاردا توپونیمين اولينه آرتيريلير. مثال اوچون آشاغیدا آذربايجان توپونيمشناسليغيندا ثابت فرقلنديريجي علامتلرين معنا باخيميندان تشکیل ائتدیگی بعضی قروپلاری و هر قروپا عاید مودئللری وئریریک:
- بیرینجی مودئل
يوخاري / شور / باش / عليا / بالا (یوخاری) A آشاغی / قوجور / سفلي / آياق / پايين (آشاغی) B اورتا (وسطی) V ايلكين فورما (اینی) O
گؤروندویو کیمی بو مودئلده بوتون فورمالار مؤوجوددور. اونا گؤره ده «تام فورمالی» آدلانیر. بونا، گئرمینین «اینی» آدلی اوچ کندینی مثال چکمک اولار (یوخاری اینی، اورتا اینی، آشاغی اینی). دئمک اولجه اینی آدلی بیر یاشاییش یئری (کند) عمله گلمیشدیر. کند بؤیودوکدن سونرا، یاخود باشقا هر هانسی بیر سببدن آسیلی اولاراق اهالینین بیر حصهسی یوخاری طرفده یئنی یاشاییش یئری عمله گتیرمیش و اورانی «یوخاری» آدلاندیرمیشلار. معلومدور کی، اولکی «اینی» کندی آرتیق «آشاغی اینی» کندی آدینی داشمالی اولور. یئنه و هانسی بیر سببدنسه اهالینین بیر حصهسی بو دفعه آشاغی طرفده یئنی یاشاییش یئری عمله گتیرمیش اولور و اورا «آشاغی اینی» آدی وئریلیر. چونکی دوغرودان دا سون «اینی» ان آشاغیدا یئرلهشن یاشاییش یئریدیر. بئلهلیکله اولکی «اینی» و سونراکی «آشاغی اینی» بو دفعه آوتوماتیک اولاراق اورتا اینی آدلانیر.
قيد ائتمك لازيمدير كي، عليا / بالا و سفلي / پايين فرقلنديريجي علامتلر يا رسمي دايرهلرين وئرديگي علامتلردير، يا دا يازيلي منبعلرين مؤلیفلرينين فارس و عرب ديللرينه آلودهچيليگيندن ايرهلي گلير. اصلینده ایسه آذربایجانین هئچ بیر نؤقطهسینده جاماعاتین دیلینده (توپونیمشناسلیغین اساس و اعتماد ائتدیگی یئگانه قایناق دیلده) عرب و فارس فرقلندیریجی علامتلرینه راست گلینمیر. بیزیم اونلاری وئرمهگیمیز ایسه بیر طرفدن آذربایجان توپونیمشناسلیق عنعنهسینه رعایت ائتمک، دیگر طرفدن ایسه یازیلی منبعلرین دوزگون قیمتلندیریلمهسینه یاردیم ائتمکدیر.
بو قروپدا آشاغيداكي مودئللر مؤوجوددور:
الف: A + O ---------- B + O
بو مودئلده بير آد ايكي دفعه تكرارلانير و بونا گؤره ده ايكي فرقلنديريجي علامت قبول ائدير.
مثاللار: يوخاري آمباران ــــ آشاغي آمباران، شور تزهكند ــــ قوجور تزهكند
ب: O ------- A+O -------- B+O
بو مودئلده ايلكين آد اوچ دفعه تكرارلانير، لاكين بير دفعه فرقلنديريجي علامتسيز، ايكي دفعه ايسه فرقلنديريجي علامت قبول ائدير.
مثاللار: كورد محمودلو ــــــ آشاغي كوردمحمودلو ــــــ يوخاري كورد محمودلو
ج: O --------- B+O
بو مودئلده ايلكين آد ايكي دفعه تكرار اولور، لاكين يالنيز بيرينده فرقلنديريجي علامت قبول ائدير.
قارامريم ــــــ آشاغي قارامريم، گوزدك ـــــــ آشاغي گوزدك
د: A+O ------ B+O -------- V+O
بو مودئلده بير آد اوچ دفعه تكرار اولور و هر اوچونده ده فرقلنديريجي علامت قبول ائدير.
مثاللار: يوخاري ايني ــــ آشاغي ايني ـــــ اورتا ايني (گئرمي)
ه: O ------- B+O ----- A+O ------ V+O
بو مودئلده بير آد دؤرد دفعه تكرار اولور، اوچو فرقلنديريجي علامتلرله، بيري ايسه فرقلنديريجي علامتسيز.
مثاللار: قاراجانلي ـــــ آشاغي قاراجانلي ـــــ باش قاراجانلي ــــــ اورتا قاراجانلي
و: O ------ B+O ----- V+O
بو مودئلده بير آد اوچ دفعه تكرارلانير. بيرينده فرقلنديريجي علامت قبول ائتمير، ايكيسينده ايسه فرقلنديريجي علامت قبول ائدير.
مثاللار: خوج ــــ آشاغي خوج ـــــ اورتا خوج
ز: O ----- A+O ---- V+O
بو مودئلده ده بير آد اوچ دفعه، بيري فرقلنديريجي علامتسيز، ايكيسي ايسه فرقلنديريجي علامتله تكرار اولونور.
مثاللار: گونئيتپه ــــ باش گونئيتپه ــــ اورتا گونئيتپه
ح: O ----A+O
بو مودئلده آد ايكي دفعه تكرار اولاراق يالنيز بيرينده فرقلنديريجي علامت قبول ائدير.
مثاللار: كؤنوللو ــــ يوخاري كؤنوللو، آغجاكند ــــ يوخاري آغجاكند
ط: A+O
بو مودئلده ايلكين آد بير دفعه و فرقلنديريجي علامتله گلير.
مثاللار: يوخاري آيباسانلي، باش اميرجانلي
ی: V+O
بو مودئلده ده ايلكين آد بير دفعه و فرقلنديريجي علامتله گلير.
مثاللار: اورتا جئيرانچؤل
آذربايجان توپونيملر سيستئمينده ان ماراقلي و دقتي چكن جهت تك آدلي توپونيملردن بير چوخونون حاضيردا فرقلنديريجي علامتلرله ايشلهديلمهسي حاللاريدير. بو دا اوندان ايرهلي گلير كي، يا واختي ايله اونلار تك آدلي دئييل، ايكي آدلي اولوب، سونرالار ايسه طبيعي و اجتماعي ـ سياسي سببلرين نتيجهسي اولاراق آرادان گئديب. ياخود دا ايكي اويكونيم بيرلهشهرك واحد بير اويكونيم تشكيل ائتمیش و بيرينين آديني ساخلاميشدير(مثال اولاراق بؤيوك آراللي ايله كيچيك آراللي، آغبولاق كندي ايله قوولوغا نين آدلاريني چكه بيلهريك). هم ده اولا بيلسين كي، اهالي ايكي آدلي اويكونيملرين بيريندن كؤچهرك باشقا بير يئرده و همين آددا ياشاييش يئري ياراتسینلار.
- ايكينجي مودئل
بو مودئللرده ايلكين آد بؤيوك، كيچيك، بالا / بالاجا، پارچا / دؤنوك كيمي فرقلنديريجي علامتلري قبول ائدير
بؤيوك A
كيچيك B
بالا / بالاجا B1
پارا/ پارچا / دؤنوك V
ايلكين آد O
و آشاغيداكي مودئللري ميدانا گتيرير:
الف: A+O -----B+O
بو مودئلده بير آد ايكي دفعه تكرارلانير و ايكي فرقلنديريجي علامت قبول ائدير.
مثاللار: بؤيوك آراللي ـــ كيچيك آراللي، بؤيوك قاراموراد ـــ كيچيك قاراموراد
ب: A+O ----B1+O
بو مودئلده ده بير آد ايكي دفعه تكرارلانير و ايكي آيري فرقلنديريجي علامت قبول ائدير.
مثاللار: بؤيوك سؤيودلو ـــ بالاجا سؤيودلو
ج: O ----- A+O ---- B1+O
بو مودئلده ايسه بير آد اوچ دفعه تكرارلانير، لاكين بيرينده ايلكين آد فرقلنديريجي علامتسيز، ايكيسينده ايسه فرقلنديريجي علامتله گلير.
مثاللار: شامليق ـــ بؤيوك شامليق ـــ بالا شامليق
د: O ----- A+O
بو مودئلده بير آد ايكي دفعه، بيرينده ايلكين آد فرقلندیریجی علامتسیز، بيرينده ايسه ايلكين آد فرقلنديريجي علامتله گلير.
مثاللار: خينيسلي Xınıslıـــ بؤيوك خينيسلي
ه: O ---- B+O
بو مودئلده ده بير آد ايكي دفعه، بيرينده ايلكين آد، بيرينده ايسه ايلكين آد آيري فرقلنديريجي علامتله گلير.
مثاللار: دوزيورد ـــ كيچيك دوزيورد
و: O ---- B1+O
بو مودئلده ده بير آد ايكي دفعه، بيرينده ايلكين آد، بيرينده ايسه ايلكين آد آيري فرقلنديريجي علامتله گلير.
مثاللار: تكله ـــ بالا تكله
ز: O ---- V+O
بو مودئلده ده بير آد ايكي دفعه، بيرينده ايلكين آد، بيرينده ايسه ايلكين آد آيري فرقلنديريجي علامتله گلير.
مثاللار: خلج - پارچا خلج، قیشلاق - پاراقیشلاق
ايكينجي مودئلين بيرينجي مودئلله فرقي اوندادير كي، بيرينجي مودئلده A+O مودئلي وارسا، B+O مودئلي يا مؤوجوددور، يا دا نه واختسا مؤوجود ايميش. ايكينجي مودئلده ايسه A+O مودئلينين اولماسي B+O مودئلينين مطلق اولماسينا دلالت ائتمز.
هر بير جغرافی آدين يالنيز A+O يا B1+O مودئلي مؤوجوددورسا، ناقص جرگهلي فرقلنديريلميش توپونيملر حساب اولونور. لاكين قاباقجا دئديگيميز كيمي همين توپونيملر اوللر تام جرگهلی شكلينده مؤوجود اولموشلار.
– اوچونجو مودئل
بو مودئلده تكرارلانان آدلاردان بيرينين ويا بير نئچهسينين مشهور شهر، كند آديلا دئييلمهسيدير.
مثال اوچون يئيجه ـــ يئكهلي يئيجهسي، ميجندي يئيجهسي، جياركندي يئيجهسي و س.
هيدرونيملرله فرقلنديريلن تكرارلانان آدلارين بيري هميشه سربست فورمادا ساخلانيلير. ايكينجي و وارسا سونراكيلار ايسه فرقلنديريجي علامتلر قبول ائدير. بونلاردان ايكي مودئل داها گئنيش ياييلميشدير:
O ---- A+O
بو مودئلده ايلكين آد ايكي دفعه، بيرينده فرقلنديريجي علامتسيز، او بيرينده ايسه فرقلنديريجي علامتله گلير.
مثاللار: قاراقاشلي ـــ كور قاراقاشلي
O --- A+O --- A1+O
بو مودئلده ايسه ايلكين آد اوچ دفعه تكرارلانير. بيرينده سربست، ايكيسينده ايسه فرقلنديريجي علامت قبول ائدير.
مثاللار: ديلاغاردا ـــ آراز ديلاغاردا ـــ قودو ديلاغاردا
– دؤردونجو مودئل
بو مودئل جغرافی خصوصيته (داغ، دوز، دره، چؤل، سيرت / بئل / ياماج / چيگين، سايرهيه اساسلانير و آشاغيداكي مودئللري تشكيل ائدير:
ايلكين آد O
داغ A
دوز B
دره V
چؤل Q
سيرت / بئل / ياماج / چيگين G
سايره D
بو مودئلده توپونيملردن بيري سربست، ايلكين فورمادا ساخلانيلير، او بيريلرينين اولينه ايسه منطقهنين جغرافی خصوصيتيني گؤسترن تئرمينلر آرتيريلير.
مودئللر:
الف: O --- A+O
مثاللار: ماشانلي ـــ داغ ماشانلي
ب: O --- A+O --- Q+O
مثاللار: قوشچو ـــ داغ قوشچو ـــ چؤل قوشچو
ج: O --- Q+O
مثاللار: بئشدهلي ـــ چؤل بئشدهلي
د: A+O --- Q+O
مثاللار: داغ بيليجي ـــ دوز بيليجي
ه: Q+O --- D+O
مثاللار: چؤل دهللك ـــ ياخا (اتك) دهللك
و: O --- D+O
مثاللار: پادار ـــ آرمود پادار
ز: O --- G+O
مثاللار: چيچي ـــ سيرت چيچي
ح: O ---D+O ---D+O
مثاللار: بودوق ـــ آغيازي بودوق ـــ قاراداغ بودوق
ط: V+O --- D+O
مثاللار: دره جنتلي ـــ تپه جنتلي
[1] فرانسیزجا relief، ایتالیانجا rilievo، لاتینجا relevo دئییلن بو سؤز «قالدیریرام» دئمکدیر. رئلیئف تئرمینی گئومورفولوگیادا یئر سطحی فورمالارینین مجموعسو دئمکدیر. ائندوگئن(یئرداخیلی) و ائکسوگئن (یئرخاریجی) پروسئسلرین یئر سطحینه اوزون مدتلی بیرگه تاثیری نتیجهسینده یارانیر. مثبت، یاخود قاباریق (تپهلر، داغ سلسلهلری و س.) و منفی، یاخود باتیق (قاپالی چؤککلیکلر، چای درهلری، بوزلاق سیرکلری و س.) رئلیئف فورمالاری وار. فورمالارینین اؤلچوسوندن آسیلی اولاراق مئقارئلیئف (ماتئریک چیخینتیلاری، اوکئان چؤککلیکلری)، ماکرورئلیئف (داغلیق اؤلکهلر، دوزنلیکلر)، مئزورئلیئف (درهلر، چؤککلیکلر)، میکرورئلیئف(چوخورلار، دونلر، نلبکیواری چؤککلیکلر) و نانورئلیئف(خیردا مرهلر و س.) قروپلارینا آیریلیر. رئلیئفین ان بؤیوک ائلئمئنتلرینین اساسی «مئزوزوی»دا (مزوزوئیک) قویولموشدور.
[2] آ. ژوچکئویچ، عمومي توپونيميكا، مينسك، 1968،توفیق احمدوفدان نقلا.
[3] فیروز رفاهی، هیدرونیم های ایران (پژوهشی در آب نام های ایران)، سازمان نقشه برداری کشور، تهران، 1384.، صحیفه 9.
[4] بیر اشیانی دیگر اشیالاردان فرقلندیرن هر هانسی بیر اشاره نومیناتیو اشاره آدلانیر. بو باخیمدان بوتون خصوصی ایسیملر نومیناتیو خاراکتئر داشیییر.
[5] بو تئرمین آلمان سؤزودور (Landschaft) و "محلین عمومی گؤرونوشو" معناسینی ایفاده ائدیر. بو، جغرافی بیر تئرمیندیر و «طبیعی اراضی کومپلئکسی»، بیرتیپلی گئولوژی قورولوش، «رئلیئف»، «هیدرو اقلیم» رئژیمی، سجیهوی مورفولوژی استروکتورو ایله سئچیلن و یکجنس اولان اراضی دئمکدیر.
[6] اومونیملر فونئتیک ترکیب و سسلنمهسینه گؤره عینی، معناجا مختلف اولان سؤزلردیر. اومونیملر مختلف یوللارلا یارانیر: منشاجه مختلف سؤزلرین فونئتیک اویغونلوغو ]«بالاق» (شالوارین آشاغی حصهسی) – «بالاق» (جامیش بالاسی)[، سؤز دوزلتمه ]«بویلو» (قامتلی) – «بویلو» (حامیله)[، آلینما سؤزلر ]«قاز» (قوش)- «قاز» (ماده)[ و س. اومونیملردن بدیعی دیلده جیناس کیمی استفاده اولونور.
[7] سینونیملر عینی نطق حصهسینه عاید فونئتیک ترکیبجه مختلف، معناجا بیر و یا چوخ یاخین سؤزلره دئییلیر. سینونیملر مختلف معنا چالارلارینی و اسلوب اینجهلیکلرینی فرقلندیرمک اوچون ایشلهدیلیر; مثلا، مرد، قوچاق، جسور، ایگید، قهرمان و س. سؤزلر عینی مفهومون مختلف معنا چالارلارینی بیلدیریر. داها چوخ ایسیم (آرزو – ایستک، عقیده – مسلک)، صفت (گؤزل – قشنگ – یاراشیقلی، بول – زنگین) و فعللرده ( توللانماق – آتلانماق، قاچماق یویورمک) تصادف ائدیلیر. سینونیملر منشاجه اساسا ایکی قروپا آیریلیر: دیلین اؤز داخیلی امکانلاری اساسیندا دوزهلن سینونیملر ( اوجا – هوندور، ایری – بؤیوک) و مختلف دیللردن کئچمیش سؤزلرله عمله گلن سینونیملر ( گؤزلوک – چشمک – عینک، دارالفنون – اونیوئرسیتئت – دانشگاه، قیوراق گومراه).
[8] آنتونیم (آنتی = ضد + اونوما = آد) – فورماجا مختلف، معناجا بیر – بیرینه ضد اولان سؤزلر. اساسا، ایسیم (سئوینج – کدر، یئر - گؤی)، صفت (یاخشی – پیس، آغ – قارا)، فعل (گولمک – آغلاماق، گلمک – گئتمک) و ظرفدن (سحر – آخشام، ایرهلی – گئری) اولور. معنانین ضدیت درجهسینه گؤره آنتونیملر ایکی قروپا آیریلیر: تام آنتونیملر(دوغرو - یالان، دره – تپه)، نسبی آنتونیملر (داغ – دوز، اود – سو).
[9] بابا صفری، اردبیل در گذرگاه تاریخ، جلد اول، رودهای اردبیل.
[10] البته بیز اردبیل ولایتی توپونیملرینده بئله بیر فاییزی تصدیق ائده بیلمهریک. حتی بیز بو قناعتی آذربایجان جمهوریتی اراضیسی حاققیندا دا تصدیق ائتمک مجبوریتینده دئییلیک. ائله بوراداجا قید ائدک کی، اثرلریندن) اؤیرندیگیمیز و اوستاد دئمکله فخر ائتدیگیمیز عالیمین بئله بعضی عنعنوی سهوه یول وئرمهسی آیدیندیر. «تبریز» اویکونیمینین فارس دیلی اساسیندا ایضاحی بونا جانلی مثالدیر.
[11] زرینهزاده، فارس دیلینده آذربایجان سؤزلری، باکی 1962، توفیق احمدوفون «آذربایجان توپونیمیکاسینین اساسلاری« اثریندن نقلا.
[12] توفیق احمدوف، آذربایجان توپونیمیکاسینین اساسلاری، باکی، اونیوئرسیتئت نشریاتی، 1991.
[13] سؤزون ان کیچیک معنالی حصهسی مورفئم آدلانیر. مورفئم ایکی نؤعدور: کؤک مورفئم و بوداق مورفئم. کؤک مورفئم هم لئکسیک، هم ده قراماتیک معنا داشیییر. بوداق مورفئم ایسه یالنیز قراماتیک معنا داشیییر. مثال اوچون «دوهلر» سؤزونده «دوه» کؤک مورفئم، «لر» ایسه بوداق مورفئمدیر. بوداق مورفئمین اؤزونه گلدیکده ایسه بو مورفئمین اؤزو «سؤزدوزلدیجی» (چی/چو و لیق/لاق/لوق باشماقچی و فیندیقلیق) و «سؤزدهییشدیریجی» (لر/لار و ده/دا ائولر، داغلار، ائوده، داغدا) مورفئملره آیریلیر.
2 – دیلین لئکسیک سویهسینین، لئکسیکاسینین واحدی لئکسئم آدلانیر. باشقا سؤزله لئکسئملر بیر یا نئچه مورفئمدن عمله گلیر. لئکسئم سؤزو، اونون بوتون فورما و معنا مجموعسونو احاطه ائدیر. مثلا یالنیز «یول» دئییل، «دمیر یولو» بیرلشمهسی ده لئکسئمدیر. هر هانسی بیر دیلده و یا دیالئکتده ایشلهدیلن سؤزلرین مجموسو، یعنی دیلین لغت ترکیبی ایسه لئکسیکا آدلانیر.
[15]- هر بیر توپونیمی تشکیل ائدن حصهلره دئییلیر. بیرینجی حصه توپونیمین آدینی، ایکینجی حصه ایسه اونون نؤعونو معینلشدیریر. مثلا گؤتورک «اردبیل شهری» توپونیمینی. بورادا «اردبیل» اونون آدی، «شهر» ایسه اونون نؤعوونو گؤستریر.
[16] توپوتئرمینلر توپونیم یارادیجیلیغیندا گئنیش استفاده اولان سؤزلردیر. بونلاردان «قارا» (قاراسو، قاراداغ، قاراباغ وس.)، «آغ» (آغچای، آغداغ، آغقالا و س.) آدلارینی چکمک اولار.
[17] قراماتيك فورما: هر هانسی بیر سؤزون قراماتیک فورمالاری دئدیکده، اونون بیر – بیریله فرقلهنن قراماتیک معنالاری نظرده توتولور. ایستهنیلن قراماتیک فورمادا سؤزون اؤز لئکسیک ( لغت) معناسی دگیشمز قالیر. قراماتیک فورما دئدیکده ایسمین جنس فورمالاری، تک – جمعی، حاللاری، صیفتین جنس فورمالاری، تک – جمعیريا، حاللانماسی، مقایسه درجهلری، فعللرین زامان، شخص، نؤع و س. فورمالاری نظرده توتولور.
[18] بورژوا ملتچیلیگینین افراط، مرتجع فورمالاریندان بیریدیر. باشقا ملت و خالقلارا نیفرت و عداوت قیزیشدیرماغا یؤنلدیلمیش شووینیست سیاستی گویا «ایکینجی درجهلی» ملت و عرقلر اوزهرینده حکمرانلیق ائتمهلی اولان بیر ملتین ملی مستثنالیغینی تبلیغ ائدیر. شووینیزم تئرمینی 1831جی ایلده فرانسادا یازیلمیش کومئدیالاردان بیرینین قهرمانی __ ناپولئونون اشغالچیلیق سیاستینین پرستیشکاری «نیکولا شووین»ین آدیندان یارانمیشدیر. شووینیزم سؤزو ایله ملتچیلیک ائکسترئمیزمینین مختلف تظاهرلرینی ایفاده ائدیرلر.
[19] ائکسترئمیزم: افراطچيليق، قاتي تدبيرلر طرفدارليغي.
[20] چونكي آد وئرن انسان، آد وئريلن ايسه جغرافی اشيالاردير.
[21] جغرافی نومئن توپونیمین ایکینجی حصهسی، یاخود ایکینجی توپوحصهدیر و اونون تیپ و نؤعونو ایفاده ائدیر. مثال اوچون «اردبیل شهری»، «اورمیا گؤلو»، «یئیجه کندی»، «آغداغ داغی» توپونیملرینده موافق اولاراق «شهر»، «گؤل»، «کند»، «داغ» اونلارین تیپ و نؤعونو گؤسترمکله جغرافی نومئن کیمی چیخیش ائدیر.
[22] ساده توپونیملردن مقصد فورمالاشما پروسئسینین ساده، بیر مرحلهلی اولماسیدیر و مرکب سؤزلردن دوزلمهسی اونون ساده و بیر پروسئسلی اولماسینا خلل یئتیرمیر.
[23] مرکب توپونیملردن مقصد فورمالاشما پروسئسینین ان آزی ایک مرحلهلی اولماسیدیر. باشقا سؤزله دئسک ساده توپونیملردهکی «مرکب سؤزلر» قراماتیک، «مرکب توپونیملر» ایسه توپونیمیک خاراکتئر داشیییر.
|