|
آرچا
|
||
|
ادبی ، بديعي و اجتماعي |
فضولی غزللرینین شرحی
(بیرینجی غزل)
1- قد انارالعشق للعشاق منهاج الهدا
سالک راه حقیقت عشقه ائیلر اقتدا
1- عشقدیر اول نشئه کامل کیم اونداندیر مدام
می ده تشویر حرارت، نی ده تاثیر صدا
2- وادی وحدت حقیقتده مقام عشقدیر
کیم مشخص اولماز اول وادی ده سلطاندان گدا
3- ائیلمز خلوت سرای سر وحدت محرمی
عاشقی معشوقدن، معشوقی عاشیقدن جدا
4- ای که اهل عشقه سؤیلرسن ملامت! ترکین ائت
سؤیله کیم ممکن مودور تغییر تقدیر خدا؟
5- عشق کیلکی چکدی خط حرف وجود عاشقه
کیم اولا ثابت حق اثباتیندا نفی ماعدا
6- ای فضولی! انتهاسیز ذؤق بولدون عشقدن
بؤیله دیر هر ایش کی، حق آدیلا قیلسان ابتدا
ایضاحات:
1- قد انارالعشق للعشاق منهاج الهدا
سالک راه حقیقت عشقه ائیلر اقتدا
بلکه ده بؤیوک فضولی حافظدن الهام آلاراق بیرینجی غزلین بیرینجی میصراع سینی عرب دیلینده دئمیشدیر. بلکه ده. حافظ دئییر:
الا یا ایهالساقی ادر کاسا و ناولها، (ای ساقی می دن بیر کاسا وئر و چک باشینا اونو).
که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها، (چونکی عشق بیرینجی مرحله ده آسان گؤرونوردو، لاکین قاباغا مشکللر چیخدی).
ائله بوراداجا قید ائدک که، حافظ اوسانیب سارسیلاندا همیشه می جامینا سیغینیر:
اگر غم لشکر انگیزد، که خون عاشقان ریزد،
من و ساقی بهم سازیم و بنیادش بر اندازیم.
فضولینین یولو ایسه تام باشقادیر. تحملو، دؤزومو توکه ننده عشقین اؤزونه سیغینیر. چونکی: قد انارالعشق للعشاق منهاج الهدا: عشق عاشیقلرین هدایت چیراغیدیر. بو چیراقلا عاشیقلرین یولو ایشیقلانیر. تصادفی دئییل کی، لیلی مجنون پوئماسیندا دؤزوم توتومو چاتیشمایاندا، «یارب بلای عشقیله قیل آشنا منی» دئییر...
بیلدیگیمیز کیمی عرب دیلی زامان فورمالاری باخیمیندان اولدوقجا یوخسول بیر دیلدیر. عرب خالقلارینین زامانین مختلف فورمالاری حاققیندا اؤزوندن آسیلی اولمایان تصورلری اولسا دا، اونو ایفاده ائدن سؤزلری یوخدور. اونا گؤره ده بو فورمالاری ایفاده ائتمک اوچون یا جمله نین عمومی قورولوشوندان، یاخود دا بعضی واسیطه لردن استفاده ائدیرلر. مثال اوچون قورآن کریمدن بیر آیه یه دقت یئتیرک: یا ایهاللذین امنو کتب علیکم الصیام کما کتب علی اللذین مین قبلکم... بورادا بیرینجی کتب «شهودی کئچمیش»(گذشته ساده) اولدوغونا باخمایاراق «نقلی کئچمیش»(ماضی نقلی)، ایکینجی «کتب» ایسه یئنه «شهودی کئچمیش»(گذشته ساده) اولدوغونا باخمایاراق «اوزاق کئچمیش»(ماضی بعید) مضمونوندا قاورانیلیر. شهودی کئچمیشی نقلی کئچمیشه دؤنده رن واسیطه لردن بیری ده «قد» اؤن شکیلچیسیدیر(پیشوند). دئمه لی «قد انارالعشق» عشق یاندیرمیشدیر دئمکدیر. بونونلا دا بیرینجی میصراعنی آشاغیداکی کیمی معنالاندیرماق دوزگوندور: عشق عاشیقلر اوچون هدایت چیراغینی یاندیرمیشدیر. [بونا گؤره ده] حقیقت یولونون یولچولاری عشقه اقتدا ائتمه لیدیرلر. حقیقت یولونون یولچولاری ایسه عاشیقلردیر.
اصلینده فضولینین بیرینجی غزلی غزللرین گیریشی، عشقین ایضاحیدیر. دئمک عشق 1) حقیقت یولو، عاشق ایسه بو یولون یولچوسودور.
2- عشقدیر اول نشئه کامل کیم اونداندیر مدام
می ده تشویر حرارت، نی ده تاثیر صدا
عشق ندیر؟ سعدی دئییر:
«ای مرغ سحر عشق ز پروانه بیاموز، (ای سحر قوشو! عشقی پروانه دن اؤیرن).
کان سوخته را جان شد و آواز نیامد (او یاندی، جانی چیخدی، آمما سسی چیخمادی).
این مدعیان در طلبش بی خبرانند (بو مدعاچیلار جانانی سئومه یی بیلمیرلر).
وان را که خبر شد خبری باز نیامد (بیلنلرین اؤزوندن ایسه یاندیقلاری اوچون بیر خبر چیخمادی، اونلاردان خبر یوخدور)[1].
بیتین معناسیندان بئله بیر عمومی لشدیرمه چیخارماق اولار کی، سعدی «پروانه»نی حقیقی عاشیق حساب ائتسه ده عشقین نه اولدوغو قناعتینه گله بیلمیر، اونون ماهیتینی آچا بیلمیر. فضولی ایسه، «آه و فریادین فضولی اینجیدیبدیر عالمی، گر بلای عشقیله خشنودسن غوغا ندیر؟» دئیه رک «عشقین» چوخ لذتلی بیر بلا اولدوغو قناعتینده دیر.
حافظ یئنه ده عشقی می له باغلایاراق دئییر: ساقی به نور باده بر افروز جام ما، مطرب بگو که کار جهان شد به کام ما. ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم، اd بیخبر ز لذت شرب مدام ما.
عشق ندیر؟ فضولی بو بیتده عشقی «نشئه کامل» بیلیر و بئله بیر قناعتی ایفاده ائدیر: عشق نشئه کاملدیر، بونا گؤره ده می ده کی حرارت و نی سسینده کی تاثیر عشقدندیر. دئمک عشق 2) نشئه کاملدیر. نشئه نارکوتیک (مخدر) ماده لرین قبولوندان سونرا بئیینده یارانان کاذب دونیادیر. بو دونیادا البته نه قایغی وار نه غم وکدر! انسان بو دونیادا اؤز حقیقتینی اونودور. باشقا غیر حقیقی و خیالی بیر عالمه دالیر. لاکین بو عالم کئچریدیر، موقتی دیر، هله لیکدیر و عینی حالدا حقیقی عالمله آراسی، علاقه سی تام کسیلمیر. باشقا سؤزله دئسک نارکوتیک مادده لرین یاراتدیغی نشئه ناقصدیر. بوندان علاوه «نشئه نی پوزان» فاکتورلار لاپ یاخیندادیر. بونا گؤره ده عارفلرین قناعتینه گؤره انسان ماددی واسیطه لرله «نشئه کامل» مقامینا چاتا بیلمز. نشئه کامل اؤزونو تمامیله اونوتماق، «اؤز» دونیاسینی محو ائتمک و حقیقتلر حقیقتینه وارماق، او حقیقتین ایچینده اری ییب یوخ اولماقلا ممکن اولا بیلر. گلین بو سؤزلری شاعیرین اؤزوندن دینله یک:
اؤیله سرمستم که، ادراک ائتمزم (ائتمه رم) دونیا ندور
من کیمم، ساقی اولان کیمدیر، می و صهبا ندور؟
گرچه جاناندان دل شیدای اوچون کام ایسته رم
سورسا جانان بیلمه دن کام دل شیدا ندور؟
حکمت دونیا و ما فیها بیلن عارف دئییل
عارف اولدور بیلمه یه دونیا و ما فیها ندور.
بئله بیر سویه یه، عرفان سویه سینه چاتان عاشق «عشق دردیله خوشام، ال چک علاجیمدان طبیب» دئیه جک، ساغالماغی «هلاک»، حکیمین درمانینی ایسه «زهر» حساب ائده جک.
عشق دونیاسینین درینلیگینه البته وارماق اولماز. چونکی فلسفی- ائستئتیک منطقه اساسا عشق اجتماعی انسانین ازلی و ابدی مؤضوعسودور. انسان یالنیز اؤز ائستئتیک- معنوی انکیشافی سویه سینده اونو درک ائدیر، اوندان ذؤوق آلیر. بؤیوک فضولیمیز ده عشق فضاسیندا گزیب دولاندیقدان و اونون درینلیگینه واردیقدان سونرا سون درجه ساده، لاکین جاوابسیز بیر سواللا قارشیلاشیر:
بس کی، هجرانیندادیر خاصیت قطع حیات
اول حیات اهلینه حیرانم کی، هجرانیندادیر.
عرفان ساحه سینه گلدیکده ایسه ایکی واسیطه، «می» و «نی» واسیطه سی هامی یا تانیشدیر. حافظ دئییر:
ساقی به نور «باده» بر افروز جام ما (ای ساقی! می جامینی می نورو ایله ایشیقلاندیر).
مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما (ای مطرب! دئنن کی، فلک آرتیق بیزیم مرادیمیزا اویغون فیرلانیر).
ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم (بیز می جامیندا یارین اوزونو گؤروروک)
ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما (داواملی ایچمه ییمیزین لذتی ده ائله بوندادیر و سنین خبرین یوخدور).
علی آقا واحد ایسه داها آیدین و داها بیر معنالی شکیلده;
ساقی دولانیم باشینا می جامینی گزدیر
سر مست اولوم باشیما میخانه دولانسین،
دئییر.
فضولیه گلدیکده ایسه او، «می»ده کی «تشویر حرارتی» عشقدن قایناقلانان بیر مقام بیلیر. داها دوغروسو عاشیقلرین ایچدیگی می انسانی پیان ائله ین می ایله فرقلیدیر و بو فرق ماهوی خاراکتئر داشی ییر.
نی مؤوضوعسونا گلینجه مولوی دئییر:
بشنو از نی چون حکایت می کند
وز جداییها شکایت می کند
دئمک نی سسی هجران باغیرتیسیدیر. آیریلیق ماجراسینین ایفاده سیدیر. لاکین مولویه گؤره آیریلیقلارین باشیندا انسانین غربته دوشمه سی، اؤز اصلیندن آیریلماسی دورور. بو آیریلیغی ایضاح ائده رک دئییر:
کز نیستان تا مرا ببریده ان
از نفیرم مرد و زن نالیده اند.
البته مولوی نین بو قناعتینین اساسیندا چوخ گوجلو بیرفلسفی- هومانیتار منطق دورور. فضولی ایسه بوتون بونلارا یاددیر. او، محبت مؤضوعسونا بو جور یاناشمانی اساسسیز عقل تدبیری حساب ائدیر:
ای فضولی عشق منعین قیلما ناصحدن قبول
عقل تدبیریدیر او، سانما کی، بیر بنیادی وار.
اونا گؤره ده فضولینین «نی»یه اؤز باخیشی، اؤز یاناشماسی، اؤز مناسبتی وار:
ناله دندیر نی کیمی آوازه عشقیم بلند
ناله ترکین قیلمازام نی تک کسیلسم بند- بند
و... ووصالا چاتماق اوچون اؤز بختینه سیغینمالی اولور:
قیل مدد ای بخت یوخسا کام دل ممکن دئییل
بؤیله کیم اول دلربا بی درددیر، من دردمند
دئمک 3) عشق «می»دن قایناقلانان حرارت و 4) «نی» سسیندن بوراخیلان تاثیردیر.
[1] - البته افندی زاده مختار الشمس آبادی الآغداشی 1956نجی ایلده همین بیتلری آشاغیداکی کیمی معنی ائتمیشدیر: «ای سحر قوشو (ای بلبل)، سن عشقی پروانه دن اؤیرن! چونکی او یانمیشین جانی چیخدی، آمما سسی چیخمادی(سنین کیمی آه و ناله ائتمدی). حقیقتدن خبرسیز اولدوقلاری حالدا قورو ادعا ائدن بو مریدلرین، اونو (حق تعالی نی) ایسته مک و آختارماق ایشیندن معلوماتلاری یوخدور. معلوماتی اولان حقیقی عابدلردن [ایسه] هئچ بیر خبر گلمیر (اونلارین اهل طریقت اولدوقلارینی هئچ کس بیلمیر). یعنی های – هوی ائده رک اؤزلرینین اهل الله اولدوقلارینی کیمسه یه سئزدیرمزلر.
برچسبها: فضولی, عشق, عرفان
آواشناسی زبان آذربایجانی
کلیات
آواشناسی زبان آذربایجانی علمی است که کلیه آواهای ایجاد شده در جریان گفتار گویشوران کلیه لهجه ها و دیالکت های آذربایجان را مورد بررسی قرار می دهد. از این منظر کلیه آواهای آذربایجانی (همچون آواهای سایر زبان ها) بدو بخش عمده «واکه ها» و «همخوان ها» تقسیم میشود. همچنانکه میدانیم فقط آواهایی در الفبای زبان معیار مورد استفاده قرار می گیرد که بتواند معنای کلمه را تغییر دهد. چنین آواهایی واج یا «فونئم» خوانده می شوند. زبانشناسان آذربایجان (و نیز ترک شناسان غربی و شرقی) بااستفاده از روش جفت کمینه در این زبان تعداد 32 واج را مشخص نمودند. آنها عبارتند از:
آ (a)، او˚ (o)، او (u)، اوˇ (ü)، اؤ (ö)، ا (ə)، ﺌ و ﺋ (e)، ای (i)، اﺉ (ı)، ب (b)، پ (p)، ت و ط (t)، ث و س و ص (s)، ج (c)، چ (ç)، ح و ه (h)، خ (x)، د (d)، ذ و ز و ظ و ض (z)، ژ (j)، ر (r)، ش (ş)، غ (ğ)، ف (f)، ق (q)، ک (k)، گ (g)، ل (l)، م (m)، ن (n)، و (v)، ی (y).
از 32 واج بالا 9 تای اولی «واکه»، 23 تای باقی همخوان هستند.
طبقه بندی واجها
الف) طبقه بندی واکه ها:
واکه های زبان آذربایجانی بشکل زیر طبقه بندی می شود:
1- براساس وضعیت افقی زبان (پسین و پیشین بودن)
2- بر اساس وضعیت عمودی زبان (باز و بسته بودن)
3- بر اساس وضعیت لبها (گرد و کشیده بودن)
4- بر اساس ثبات محل تولید (تک صدایی، دو صدایی و سه صدایی بودن)
ادامه مطلب
عباد ممی زاده ینکجه
مورفولوژی زبان آذربایجانی
مقدمه
می دانیم که نه جنبه آواشناختی و نه جنبه نحوی زبان نشان دهنده خویشاوندی آنها نیست. لذا جنبه افتراق زبان های غیر خویشاوند (تیپ های زبانی) در بخش مورفولوژی بیشتر می باشد. زبان آذربایجانی متعلق به تیپ زبانی التصاقی، خانواده زبان های ترکی، شاخه زبان های هون غربی و گروه زبان های «اوغوز» می باشد. هر چند اوغوز در اصل نام یک طایفه از طوایف ترک می باشد. اما زمانی زبان آذربایجانی که زبان ادبی معیار برای این طایفه (ترکمن، آذربایجان، ترکیه) بشمار می رفت زبان اوغوز نامیده می شد[1].
پس از تقسیم زبان اوغوز به لهجه های تشکیل دهنده آن یعنی زبان های ترکمنی، آذربایجانی و استامبولی، زبان آذربایجانی زبان ترکی خوانده می شد. بنا بدلایلی که خارج حوصله این مقاله می باشد ترکی استامبولی زبان ترکی (تورکجه) و ترکی آذربایجانی زبان آذربایجانی نامیده شد.
از نظر مورفولوژی ربان های دنیا به جزء چهار تیپ زبانی بشرح زیر می باشد:
1- تیپ زبان های آمورف یا منوسیلابی
2- تیپ زبان های فلئکتیو یا تصریفی
3- تیپ زبن های ایگلوتیناتیو یا التصاقی
4- تیپ زبان های اینکورپوریزه شده
در تیپ زبان های آمورف تقریبا وندهای اشتقاقی وجود ندارد. در این زبانها واژه های جدید بیشتر از طریق ترکیب و ابداع و قرض ساخته می شوند و نیز جایگاه واژه در جمله تعیین کننده معانی می باشد. البته جایگاه وازه در جمله در سایر زبان ها نیز در معانی بی تاثیر نیست. مثلا در زبان آذربایجانی به سه جمله زیر توجه کنید:
1- آتام (پدرم) مشهده(به مشهد) دونن (دیروز) گئتدی (رفت).
2- آتام دونن مشهده گئتدی.
3- مشهده دونن آتام گئتدی.
Atam Məşhədə dünən getdi.
Atam dünən Məşhədə getdi.
Məşhədə dünən atam getdi.
پدرم به مشهد دیروز رفت.
پدرم دیروز به مشهد رفت.
به مشهد دیروز پدرم رفت.
چنانکه ملاحظه می شود، جمله اول در جواب سؤال (کی؟)، جمله دوم در جواب سؤال (کجا؟)، جمله سوم در جواب سؤال (چه کسی؟) گفته می شود.
بهر حال دراین زبان ها که نمونه آن، زبان های چینی است، نه واژه ها صرف می شوند و نه از وند ها استفاده می شود.
در تیپ زبان های فلئکتیو یا تصریفی هم کلمات دستخوش تغییر[2] می شوند و کلمات جدید بوجود می آورند و هم از وند ها، یعنی پیشوند ها، میان وند ها[3]، پسوند ها استفاده می شود. بهترین مثال برای این تیپ زبانی خانواده زبان های هند و اروپایی و از جمله زبان فارسی است. تغییر و یا صرف کلمه در بیشتر زبان های هند و اروپایی (بجز زبان آلمانی) از بزرگتر شدن بیش از کلمات جلو گیری کرده و به یک اصل اقتصاد در زبان شناسی جامه عمل می پوشاند. مثلا: به اشکال مفرد و جمع کلمات در زبان انگلیسی و آذربایجانی توجه کنید:
|
آذربایجانی |
انگلیسی | ||
|
جمع |
مفرد |
جمع |
مفرد |
|
Ayaq+lar |
Ayaq |
Feet |
foot |
|
Kişi+lər |
kişi |
men |
man |
حالا اشکال امر و گذشته ساده افعال در دو زبان فارسی و آذربایجانی را با هم مقایسه می کنیم:
|
فارسی |
آذربایجانی | ||
|
امر |
گذشته ساده |
امر |
گذشته ساده |
|
بین (bin) |
دید (did) |
Gör |
Gör +dü |
|
رو (ro) |
رفت (rəft) |
Get |
Get + di |
|
گو (gu) |
گفت (goft) |
de |
De + di |
چنانکه ملاحظه می شود در زبان آذربایجانی هیچکدام از اسم و فعل تغییراتی را متحمل نمی شوند، چه در صرف و چه در اشتقاق فقط از پسوند ها استفاده می شود. لذا اگر از ریشه کلمات صرفنظر کنیم با توجه به این نکته که در استفاده از پسوندها از نظر تعداد هیچ محدودیتی وجود ندارد کلمات بزرگی بوجود می آیند که طول بعضی از کلمات حتی به یک سطر هم می رسد:
Öldürülmüşlərinkindəkiləri
öl (فعل لازم)، dür (وند متعدی ساز)، ül (وند مجهول ساز)، müş (وند نقلی ساز)، lər (وند جمع)، in (وند حالت ملکی)، k(i) (معرفه ساز)، in (وند حالت ملکی)، də (وند مفعول دری)، ki (وند معرفه ساز)، lər (وند جمع)، i (وند مفعول رایی)
بطور کلی تیپ زبانی آمورف دارای ویژگی های زیر می باشد:
1- واژه ها در داخل جمله تغییر نمی یابد.
2- وند های صرفی و اشتقاقی در اقلیت هستند و تعیین کننده نیستند.
3- جایگاه واژه ها در جمله و تاکید نقش تعیین کننده دارند.
4- برای ایجاد ارتباط در میان واژه ها گاهی واژه ریشه معنای حقیقی خودرا از دست داده و نقش واژه های معین را ایفا می کنند.
5- گاهی، کلمه ای بر اساس موضوع متن نشان دهنده اشیا، حرکت و اشاره می باشد. بدین خاطر است زبانشناسان معتقد هستند که این نوع زبانی فاقد اجزای جمله می باشند[4].
لازم بذکر است که در حال حاضر هیچ زبانی در جهان پیدا نمی شود تمامی ویژگی های بالا را دارا باشد[5]. یکی از نمونه های این تیپ زبانی، زبان چینی می باشد. برای ایجاد تصوری هر چند خیلی کلی از این نوع زبان ها معانی مختلف واژه «xao» از زبان چینی را در ارتباط با کلمات دیگر از نظر می گذرانیم:
1- «xao jen»: آدم خوب.
2- «siyu xao» خوبی کردن.
3- «dzio xao»: دوستی قدیمی.
4- «xao daçvix»: خیلی عزیز.
زبان های تصریفی یا فلکتیو زبان هایی هستند که در آنها هم واژه ها دستخوش تغییر می شوند. هم دارای وند های صرفی و اشتقاقی هستند. بطور کلی زبانهای تیپ فلکتیو دارای خصوصیات زیر می باشند:
1- ارتباط وندها با خود و ریشه آنقدر قوی است که اغلب تشخیص وند از ریشه غیر ممکن می شود.
2- ریشه کلمات تغییر می یابد و از این طریق واژه های جدید بوجود می آید.
بعنوان مثال اشکال مفرد بعضی از کلمات در بعضی از زبان های فلکتیو را با زبان آذربایجانی (التصاقی) مقایسه می کنیم:
|
تیپ فلکتیو |
زبان روسی |
مفرد |
Druq |
دوست |
|
جمع |
druzya |
دوستان | ||
|
تیپ التصاقی |
آذربایجانی |
مفرد |
Dost |
دوست |
|
جمع |
Dost+lar |
دوستان | ||
|
تیپ فلکتیو |
آلمانی |
مفرد |
bruder |
برادر |
|
جمع |
brüder |
برادران | ||
|
تیپ التصاقی |
آذربایجانی |
مفرد |
qardaş |
برادر |
|
جمع |
Qardaş+lar |
برادران | ||
|
تیپ فلکتیو |
انگلیسی |
مفرد |
man |
مرد |
|
جمع |
Men |
مردان | ||
|
تیپ التصاقی |
آذربایجانی |
مفرد |
Kişi |
مرد |
|
جمع |
Kişi+lər |
مردان |
چنانکه ملاحظه می شود واِه های "دوست" (در زبان روسی) و "برادر" (در زبان آلمانی) و"مرد" (در زبان انگلیسی) طبق صرف داخلی کلمات تغییر یافته صورت دستوری جدیدی بجود آورده است.
3- معمولا هر وند تصریفی دارای چند عملکرد دستوری است. مثلا "s" در انگلیسی هم وند جمع و هم وند مالکیت می باشد.
همه زبان های فلکتیو دارای خصوصیات یکسانی نیستند. لذا خود آنها به دو دسته تقسیم می شوند:
1- زبان های تصریفی ترکیبی
2- زبان های تصریفی تحلیلی
زبان های التصاقی یا ایگلوتینانیو
زبان های التصاقی زبانهایی هستند که در آنها هم صرف و هم اشتقاق توسط وندها (و تقریبا همه پسوند) بوجود می آید. این تیپ زبانها دارای ویژگی های زیر هستند:
1- وند ها در مقایسه با تیپ های دیگر زبانی ارتباط محکمی با ریشه ندارند. لذا به آسانی می توان کلمات را تجزیه و بخش های تشکیل دهنده را از هم جدا نمود. تجزیه واژه های زیر به عناصر تشکیل دهنده این موضوع را تایید می نماید:
الف) yazıçıların: yaz (ریشه کلمه، شکل امر)، ı (پسوند اسم ساز)، çı (پسوند اسم ساز، پسوند شغل)، lar (پسوند جمع)، ın (پسوند مالکیت).
ب) aparılmış: apar (ریشه کلمه، شکل امر)، ıl (پسوند مجهول ساز)، mış (پسوند نقلی ساز).
ج) zərərsizləşdirilmək: zərər (ریشه کلمه، اسم: ضرر)، siz (پسوند صفت ساز)، ləş (پسوند فعل ساز)، dir (پسوند متعدی ساز)، il (پسوند مجهول ساز)، mək (پسوند مصدر ساز).
2- عملکرد تمامی پسوند ها در کلیه کلمات یکی است. نمی توان پسوندی را پیدا کرد که در کلمه ای مثلا مصدر ساز و در کلمه ای دیگر نقلی ساز باشد. برای اثبات این موضوع حالت جمع در دو زبان ایگلوتیناتیو (آذربایجانی) و فلکتیو (روسی و فارسی) در بعضی از کلمات از نظر می گذرانیم:
|
ایگلوتیناتیو (آذربایجانی) |
فلکتیو (روسی) |
فلکتیو (فارسی) |
|
Kitdb +lar |
Kniqi |
کتابها |
|
Kitab+lar+da |
V kniqax |
در کتابها |
|
Traktor+lar |
Trakrorı |
تراکتورها |
|
Tələbə+lər |
Studentov |
دانشجویان |
|
Dəniz+lər |
morya |
دریاها |
چنانکه ملاحظه می شود. حالت جمع در تیپ التصاقی (آذربایجانی) توسط پسون «لار» و «لر» (تکواژگونه های لار) جمع بسته می شود. در روسی توسط تکواژهای صرفی i, x, ı, ov, ya و در زبان فارسی با تکواژهای صرفی ها و ان. در ضمن علامت مفعول دری در زبان آذربایجانی بصورت پسوند و در دو زبان روسی و فارسی بصورت پیشوند (در و v) عمل می کند.
3-هر یک از پسوند ها در زبانهای التصاقی در یک کلمه فقط یک نقش دارد ولی آنچنانکه مشاهده خواهیم کرد در زبانهای فلکتیو مثلا روسی همزمان به ایفای دو نقش می پردازند.
|
|
|
|
|
آذربایجانی |
روسی |
معنا |
|
Məktəb+lər |
Şkolı |
مدرسه ها |
|
Lövhə+lər |
doski |
سیاه تخته ها |
چون در زبان آذربایجانی (و نیز زبان فارسی) اسم ها در حالت فاعلی فاقد علامت (بعبارت صحیح تر پسوند فاعلی) هستند، پس پسوند های صرفی lər و lar فقط علامت جمع هستند. اما در زبان روسی پسوند های ı و i هم نقش علامت جمع و هم علامت فاعلی را ایفا می کنند.
زبان های تصریفی (فلکتیو)
زبانهای تصریفی بلحاظ داشتن وندها با زبانهای آمورف و بلحاظ تغییرات در ریشه با زبانهای التصاقی فرق می کند. زبانهای روسی، آلمانی، لاتین، اردو، فارسی تالشی (و بطور کلی زبانهای ایرانی)، عربی، عبری و غیره جزء زبانهای تصریفی هستند. این تیپ زبانها دارای خصوصیات زیر است:
1- وندها با ریشه و همدیگر ارتباط محکمی دارد. بطوریکه اکثرا تجزیه آنها غیر ممکن می شود. نظریه های مختلف در این موارد و از جمله وندها از همین موضوع ناشی می شود.
2- در زبانهی فلکتیو تغییرات داخلی کلمات برای ایجاد صورت های جدید معنایی خیلی قوی است. تعدادی از کلمات متعلق به زبانهای فلکتیو را با یک زبان التصاقی (مشخصا آذربایجانی) مقایسه می کنیم:
|
زبان |
گذشته ساده |
امر |
حال ساده |
تیپ زبانی |
|
عربی |
Qa:lə |
qul |
Yəqu:lu |
تصریفی |
|
فارسی |
Goft |
Gu |
Miguyəd |
تصریفی |
|
انگلیسی |
said |
say |
says |
تصریفی |
|
آذربایجانی |
De+di |
de |
De+yir |
التصاقی |
|
عربی |
Z˚əhəbə |
Iz˚həb |
yaz˚həbu |
تصریفی |
|
فارسی |
Rəft |
ro |
Mirəvəd |
تصریفی |
|
انگلیسی |
went |
go |
Goes |
تصریفی |
|
آذربایجانی |
Get+di |
get |
Ged/t+ir |
التصاقی |
|
عربی |
əkələ |
kil |
Yə?kulu |
تصریفی |
|
فارسی |
xord |
xor |
Mixorəd |
تصریفی |
|
انگلیسی |
ate |
eat |
Eats |
تصریفی |
|
آذربایجانی |
Ye+di |
ye |
Ye+(y)+ir |
التصاقی |
چنانکه ملاحظه می شود هیچگونه توضیحی لازم نیست. یاد آوری می کنیم که تبدیل d/t تابع قانون واج واژی است و (y) اضافی واج میانجی است.
3- هر وند تصریفی و اشتقاقی دارای چند عملکرد دستوری است. مثلا گروهی از وند ها در زبان روسی هم وند صفت ساز هستند و در عین حال وند حالت، کمیت، و جنس هم می باشند. قبلا در مورد حالت فاعلی و جمع مثال زدیم.
4- در زبان های فلکتیو وند های صفر هم وجود دارد.
خود زبان های فلکتیو به دو گروه الف) سینتتیک (ترکیبی) و ب) آنالیتیک (تحلیلی) تقسیم می شوند.
زبان های اینکورپوریزه شده
ویژگی اصلی این تیپ زبانی این است که جمله حاصل بهم پیوستن بخشهای کلمات تشکیل دهنده آن است که بصورت یک کلمه ادا می شود. بعبارت دیگر هر کدام از جملاتی که ما بکار می بریم در تیپ زبانی اینکورپوریزه شده بصورت یک کلمه ادا می شود. مثلا: جمله «من آمدم تا این را به او بدهم» به یکی از زبانهای هندوهای آمریکای شمالی (زبان چینوکی) معادل i-p-a-l-u-d-am می باشد. و یا در زبان آستک ها nakatl = گوشت، kva = خوردن، ni = من. وقتی آنها می خواهند بگویند «من گوشت می خورم»، چنین می گویند: ninakakva. بطور کلی این تیپ زبان ها را می توانی کلمه-جمله هم بنامیم. گروهی از زبانهای هندویان آمریکا و بعضی زبان های آسیایی از جمله زبان çukot، koryak، kalçadal و غیره را می توان جزء زبانهای انکورپوریزه شده بحساب آورد[6].
خانواده زبان های ترکی
خانواده دزبان های ترکی یکی از خانواده های بزرگ زبانی است. و نیز تنها خانواده ایست که تقریبا تمامی اعضای زبانی آن می توانند با همدیگر ارتباط زبانی داشته باشند. بطوریکه یک نفر استامبولی (غربی ترین نقطه زبان های ترکی) با یک نفر از اهل اورومچی (اویغورستان چین، شرقی ترین نقطه زبان های ترکی) می تواند صحبت کند. در زبان های هند و اروپایی چنین وضعیتی وجود ندارد. هرچند بعضی از زبان شناسان عامل این وضعیت را فاصله جغرافیایی می دانند. اما با توجه گویشوران خانواده زبان های ایرانی (بلوچی، کردی، لری، گیلکی، تالشی، تاتی و غیره) که قادر به درک همدیگر نیستند، فاصله جغرافیایی را هر چند در فاصله گرفتن زبانها از همدیگر بی تاثیر نیست اما نمی توان عامل اصلی و تعیین کننده دانست. عامل اصلی را بایستی در خصوصیات و عوامل درون زبانی جستجو نمود. با توجه به این نکته که زبان های خانواده هند و اروپایی فلکتیو هستند و واژه ها و تکواژها بحساب تغییر داخلی خود صورت های دستوری جدیدی را بوجود می آورند و این تغییرات در زبانهای مختلف شکل و مسیر متفاوتی را دارد. لذا گویشور یک زبان با گویشور زبانی دیگر نمی تواند صحبت کند. اما در زبان های ترکی چنین نیست و ریشه کلمات ثابت است لذا ارتباط زبانی آسان می باشد. برای نشان دادن این موضوع مثال هایی را از دو تیپ زبانی فلکتیو و التصاقی ارائه می دهیم:
تیپ زبان های التصاقی
|
آذربایجانی |
اوزبکی |
قزاقی |
تاتاری |
ترکمنی |
معنای کلمه |
|
dil |
til |
til |
tel |
dil |
زبان |
|
yaxşı |
yaxşı |
jaksı |
yaxşı |
yaqşı |
خوب |
|
üç |
uç |
üş |
öç |
Üç |
سه |
|
Mən |
men |
men |
min |
Men |
من |
|
Gül(mək) |
kulmok |
kulu |
kölü |
Qülmək |
خندیدن |
|
tez |
tez |
tez |
tiz |
tiz |
زود |
تیپ زبان های فلکتیو
|
روسی |
فرانسوی |
انگلیسی |
فارسی |
|
yazık |
lang |
language |
زبان |
|
baran |
brave |
ram |
قوچ |
|
ovtsa |
mouton |
sheep |
گوسفند |
|
sobaka |
chien |
dog |
سگ |
|
pşenitsa |
ble |
wheat |
گندم |
|
xleb |
pain |
bread |
نان |
با صرف نظر از تاریخ طبقه بندی زبان های ترکی، آخرین طبقه بندی با اعتراض علمی جدی روبرو نشده است متعلق به آ. باسکاکوف می باشد. وی در کتاب (turkskie yazıki. Moskva, 1960.) زبان های ترکی را به دو شاخه، و هر شاخه را به چند گروه و نیمگروه بشح زیر تقسیم کرد[7]:
الف) شاخه هون غربی دارای گروه های زیر است:
I. گروه زبانهای بلغار:
II. گروه زبانهای اوغوز:
III. گروه زبان های قیپچاق:
IV. گروه زبان های قارلوق:
هر کدام از گروه های بالا دارای زیر گروه های زیر است:
گروه های زبان های بلغار زیر گروه ندارد.
زیر گروه زبان های اوغوز عبارتند از:
1- زیر گروه اوغوز – ترکمن
2- زیر گروه اوغوز – بلغار
3- زیر گروه اوغوز – سلجوق
گروه زبان های قیپچاق دارای سه زیر گروه زیر است:
1- زیر گروه قیپچاق – پولووئس
2- زیر گروه قیپچاق – بلغار
3- زیر گروه قیپچاق – نوقای
زیر گروه زبان های قارلوق عبارتند از:
1- زیر گروه قارلوق – اویغور
2- زیر گروه قارلوق – خوارزم
شاخه هون شرقی دارای دو گروه زبانی است:
I. گروه زبان های اویغور – اوغوز
II. گروه زبانی قیرغیز – قیپچاق
از این گروه ها دومی فاقد زیر گروه است. اولی زیر گروه های زیر را شامل میشود:
1- زیر گروه اویغور – توکوی
2- زیر گروه یاقوت
3- زیر گروه خاکاس
زبانهای ترکی که مورد تحقیق قرار گرفته بشرح زیر است:
1- آذربایجانی. 2- زبان آلتای. 3- زبان باشقیرد. 4- زبان قاقائوز. 5- زبان قزاقی. 6- زبان قاراقالپاق. 7- زبان قاراچای – بالکار. 8- زبان قیرغیز. 9- زبان قوموق. 10- زبان یاکوت/یاقوت. 11- زبان کارائیم. 12- زبان نوقای. 13- زبان اوزبک. 14- زبان سالار. 15- زبان تاتار. 16- زبان توفالار. 17- زبان تووا. 18- زبان تورک (استامبولی). 19- زبان ترکمنی. 20- زبان اویغوری. 21- زبان خاکاس. 22- زبان چوواش. 23- زبان شور(şor).
هر کدام از زبان های فوق دارای سیستم آوایی، مورفولوژیکی، سینتاکتیک، سئمانتیک و ... مخصوص بخود می باشد. اما این ویژگی ها در حدی نیست که این ها را از خانواده زبان های ترکی و یا تیپ زبانهای التصاقی خارج نماید. ما در این مقاله از شرح تک تک زبانها صرفنظر کرده به زبان آذربایجانی می پردازیم.
زبان آذربایجانی جزء شاخه هون غربی خانواده زبانهای ترکی و زبان مرکزی گروه اوغوز می باشد. این زبان سیستم آواشناختی، مورفولوژیکی و سینتاکتیک مخصوص خودرا دارد. مقولات صرفی آن عبارتند از: مقوله اسم (isim kateqoriyası)، مقوله صفت (sifət kateqoriyası)، مقوله عدد (say kateqoriyası)، مقوله ضمیر (əvəzlik kateqoriyası)، مقوله فعل (fel kateqoriyası)، مقوله قید (zərf kateqoriyası).
مقوله اسم
تعریف اسم در زبان آذربایجانی با زبان هیچ فرقی نمی کند. خود این مقوله دارای دو مقوله «کمیت» و «منسوبیت» می باشد. مقوله کمیت در زبان آذربایجانی دارای دو صورت مفرد (تک) و جمع (جمع) می باشد. وند های جمع «لار» و «لر» است. لار برای جمع بستن اسامی که آخرین حرف صدادارشان «پسین» و لر برای جمع بستن اسمی که آخرین حرف صدادارشان پیشین می باشد بکار می رود. این زبان شکل مثنی و تانیث ندارد. اصولا زبان آذربایجانی فاقد صورت مذکر و مؤنث است. به نظر می رسد دو کلمه در قدیم مذکر و مؤنث داشته است (هر چند نظر قطعی نمی توان داد). این دو کلمه «خان» (مذکر) و «خانیم» (مؤنث) و نیز «بیک» (مذکر) و «بیگم» (مؤنث) هستند. و نیز اسامی خاص اشخاص (آنتروپونیم ها) دارای مذکر و مؤنث بوده اما فاقد صورت دستوری می باشد. بعضی از اسامی دخیل هم برای م نامیدن مردها و هم برای نامیدن زن ها بکار می روند (اکرم، عصمت، اشرف). حتی اسم خاص «ترلان» که یک کلمه آذربایجانی است هم برای مردان و هم برای زنان گذاشته می شود.
زبان آذربایجانی در مقوله اسم و مقوله کمیت یک فرق اساسی با زبان فارسی دارد و عدم استفاده از قواعد و وند های جمع از هیچ یک از زبان هاییکه کلمات از آن ها گرفته است. درست است در مواردی شکل مفرد و در موارد دیگر شکل جمع کلمه را گرفته اما در هر دوصورت با قواعد زبان آذربایجانی جمع بسته است. حتی روشنفکران بعضی از کسانی را بعلت بکار بردن «مسائللر» (مسائل ها) ریشخند می کنند که چرا اسم جمع را دوباره جمع می بندند و این کار را حمل بر بیسوادی آنها می کنند. البته بضی از زبانشناسان و متخصصین گرامر زبان آذربایجانی عقیده دارند که بعضی از کلمات جمع عربی بدون اینکه دوباره جمع بسته شود و با معنی جمع بکار می رود[8]. ایشان از جمله مثال های زیر را می آورد: حیوانات، جماعات، حسابات، میوهجات.
اما با یک نگاه اجمالی می توان شاتباه بودن این برداشت را متوجه شد. اولا تمامی این کلمات از متون کلاسیک برداشته شده و اکنون بمعنای جمع «حیوان»، «جماعت»، «حساب»، «میوه» بکار نمی روند. اصولا از کلمات فوق فقط جماعات و حسابات مورد استفاده در زبان معیار قرار می گیرد. جماعات که بشکل (camaat) بکار می رود که شکل تغییر یافته جماعت (بر اساس نظام آوایی زبان آذربایجانی) است و حسابات با خصوصیات سمانتیکی وارد شده و از نظر معنا مصدر (بمعنای گزارش) می باشد. از این نوع کلمات با این شکل که اکنون هم بکار می رود می توان به کلمه «اخلاقیات» (اخلاق شناسی و یا علم اخلاق) و کلمه «اسلوبیات» (اسلوب شناسی یا علم اسلوب) اشاره کرد.
جنبه دیگر مقوله کمیت این است که برخلاف زبان انگلیسی اسم همراه با اعداد معین (مانند یک، دو، پنج و ...) و اعداد غیر معین (مانند: کم، زیاد و ...) هماهنگی ندارد و همیشه بصورت مفرد بکار می رود: بئش کتاب (5 کتاب)، 20 قویون (20 گوسفند)، آز آدام (افراد کم)، چوخ ماشین (ماشین های زیاد).
مقوله منسوبیت در مقوله اسم
بعضی از زبانشناسان معتقدند که مقوله منسوبیت توسط دو متد ایجاد می شوند[9]. بعضی دیگر به سه متد[10]، حتی کسانی به چهار متد معتقدند[11]. ما بدون اینکه وارد این بحث آکادمیک (اصولا در صلاحیت ما نیست) بشویم به توضیح وند های منسوبیت بسنده میکنیم:
اول شخص مفرد:
الف) اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوند (-م) استفاده می شود. مانند آنا (ana)(مادر) می شود آنام (anam)(مادرم). Ailə (خانواده) می شود ailəm (خانواده ام)، و ...
ب) اگر آخرین واج اسم همخوان باشد از پسوند های (-ım//-im//-um//-üm) استفاده می شود. مانند:
kitab – kitabım, dəftər- dəftərim, qol-qolum, kürk-kürküm.
دوم شخص مفرد:
الف) اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوند (-ن) استفاده می شود. مانند: آنان (مادر تو)، عائلهن (خانواده تو).
ب) اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوندهای (-ın//-in//-un//-ün) استفاده می شود. مانند:
Kitabın, dəftərin, qolun, kürkün.
سوم شخص مفرد:
الف) اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوند (-sı//-si//-su//-sü) که در آنها (s) یک واج میانجی است استفاده می شود. مانند:
Anası,nəsnəsi, quzusu,ölüsü.
ب) اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوند (-ı//-i//-u//-ü) استفاده می شود. مانند:
Kitabı, dəftəri, qolu, kürkü.
اول شخص جمع:
الف) اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوندهای (-mız//-miz//-muz//-müz) استفاده می شود. مانند:
Anamız,nəsnəmiz, quzumuz,ölümüz.
ب) اگر آخرین واج اسم همخوان باشد از پسوند (-ımız//-imiz//-umuz//-ümüz) استفاده می شود. مانند:
Kitabımız, dəftərimiz, qolumuz, kürkümüz.
دوم شخص جمع
الف) اگر آخرین واج اسم واکه باشد از پسوندهای (-nız//-niz//-nuz//-nüz) استفاده می شود. مانند:
Ananız,nəsnəniz, quzunuz,ölünüz.
ب) اگر آخرین واج اسم همخوان باشد از پسوندهای (-ınız//-iniz//-unuz//-ünüz) استفاده می شود. مانند:
Kitabınız, dəftəriniz, qolunuz, kürkünüz.
سوم شخص جمع
در سوم شخص چه آخرین واج اسم واکه باشد، چه همخوان، از پسوندهای (-ları//-ləri) استفاده می شود. مانند:
Anaları, ailələri, kitabları, dəftərləri.
حالت های اسم
اسم در زبان آذربایجانی دارای 6 حالت می باشد: حالت فاعلی (adlıq hal)، حالت ملکی (yiyəlik hal)، حالت مفعول الیهی یا مفعول به ای (yönlük hal)، حالت مفعول بیواسطه یا حالت رایی (təsirlik hal)، حالت مفعول فیهی یا دری (yerlik hal)، حالت مفعول منهی یا ازی (çıxışlıq hal).
کلیه این حالت ها، بجز حالت فاعلی دارای پسوند مربوطه می باشد که از این راه می توان نوع حالت را مشخص کرد. برای شناختن حالت های اسم روش سینتاکتیکی هم وجود دارد. بدین معنی هر کدام از حالت ها در حقیقت به سؤالی جواب می دهد. مثلا جواب سؤال چه کسی؟ کجا؟ و چه چیزی؟ مربوط به حالت فاعلی است. ما در زیر ضمن مشخص نمودن وند های مربوط به حالت های مختلف سؤال های مربوطه را نیز ارائه می دهیم:
1-حالت فاعلی
حالت فاعلی در زبان آذربایجانی همچون زبان فارسی فاقد صورت دستوری است. به جمله های زیر توجه کنید:
حسن ناهار ائلهدی (حسن ناهار خورد).
داغ قارشیمیزی آلدی (کوه جلوی مارا سد کرد).
ایت هوردو (سگ عوعو کرد).
جملات بالا در جواب سؤالهای زیر ادا می شود:
کیم (چه کسی) ناهار ائلهدی؟
هارا (کجا/کدام جا) قارشیمیزی آلدی؟
نه (چه/چه چیزی) هوردو؟
البته واضح است که در صورت جمع بودن فاعل ادات سؤالی هم جمع خواهد بود: کیم لر؟، هارالار؟ نه لر؟
2-حالت ملکی
ادات های سؤالهای مربوط به حالت ملکی عبارتند از: کیمین (مال چه کسی)؟، نهیین (مال چه چیزی)؟، هارانین (مال کجا)؟.
وند های مربوط به حالت ملکی عبارتند از:
الف) اگر آخرین واج اسم مالک واکه باشد از پسوند های (-nın//-nin//-nun//-nün) استفاده می شود. مانند:
Ananın, ailənin, quzunun, ölünün.
(مال مادر، مال خانواده، مال بره، مال مرده)
لازم به ذکر است که (n) اول پسوند های بالا واج میانجی است. لذا در اسامی که آخرین واجشان همخوان است حذف می شوند.
ب) اگر آخرین واج اسم مالک همخوان باشد از پسوند های (-ın//-in//-un//-ün) استفاده می شود. مانند:
Kitabın, dəftərin, quşun, öküzün.
(مال کتاب، مال دفتر، مال پرنده، مال گاو نر).
ج) در شکل جمع با توجه به اینکه علامت جمع قبل از پسوند ملکی می آید و آخرین واج پسوند های جمع همخوان می باشد. لذا پسوند های حالت ملکی جمع همان پسوند های ب) می باشد:
Anaların, dəftərlərin, öküzlərin, quşların ....
3-حالت مفعول الیهی
ادات های سؤالهای مربوط به این حالت عبارتند از: کیمه (به چه کسی)؟، نهیه (به چه چیزی)؟، هارایا (به کجا)؟.
وند های مربوط به حالت مفعول الیهی عبارتند از:
اگر آخرین واج اسم مالک واکه باشد از پسوند های (-ya//-yə) استفاده می شود. مانند:
Anaya, ailəyə, quzuya, ölüyə.
(به مادر، به خانواده، به بره، به مرده)
در حقیقت (y) در این پسوند ها واج میانجی است و لذا در اسامی که به همخوان ختم می شوند حذف می شوند: (-a//-ə) مانند:
Dağa, evə, öküzə, kitaba
(به کوه، به خانه، به گاو نر، به کتاب).
4-حالت مفعول بیواسطه
ادات های سؤالهای مربوط به این حالت عبارتند از: کیمی (چه کسی را)؟، نهیی (چه چیزی را)؟، هارانی (کجا را)؟.
وند های مربوط به حالت مفعول بیواسطه عبارتند از:
اگر آخرین واج اسم مالک واکه باشد از پسوند های (-nı//-ni//-nu//-nü) استفاده می شود. مانند:
Ananı, ailəni, quzunu, ölünü.
(مادر را، خانواده را، بره را، مرده را)
در حقیقت (n) در این پسوند ها واج میانجی است و لذا در اسامی که به همخوان ختم می شوند حذف می شوند: (-ı//-i//-u//-ü) مانند:
Dağı, evi, quşu öküzu.
(کوه را، خانه را، پرنده را، گاو نر را).
وند های جمع این حالت هم همانند اسامی است به همخوان ختم می شوند.
5-حالت مفعول فیهی
ادات های سؤالهای مربوط به این حالت عبارتند از: کیمده (در چه کسی)؟، نهده (در چه چیزی)؟، هارادا (در کجا)؟.
وند های مربوط به حالت مفعول فیهی عبارتند از:
آخرین واج متمم هر چه باشد از پسوند های (-da//-də) استفاده می شود. مانند:
Anada, ailədə, quzuda, ölüdə, Dağda, evdə, öküzdə, kitabda
(در مادر، در خانواده، در بره، در مرده، در کوه، در خانه، در گاو نر، در کتاب)
لازم بذکر است که شکل مفرد و جمع در این حالت یکسان است.
6-حالت مفعول منه
ادات های سؤالهای مربوط به این حالت عبارتند از: کیمدن (از چه کسی)؟، نهدن (از چه چیزی)؟، هارادان (در کجا)؟.
وند های مربوط به حالت مفعول فیهی عبارتند از:
آخرین واج متمم هر چه باشد از پسوند های (-dan//-dən) استفاده می شود. مانند:
Anadan, ailədən, quzudan, ölüdən, Dağdan, evdən, öküzdən, kitabdan
(از مادر، از خانواده، از بره، از مرده، از کوه، از خانه، از گاو نر، از کتاب)
لازم بذکر است که شکل مفرد و جمع در این حالت یکسان است.
تغییرات آوایی در حالت های مختلف
بهنگام تغییر حالت در اسم، تغییرات آوایی زیر ایجاد می شود:
اسامی که به همخوان های (k) و (q) ختم می شوند در شکل مفرد (زیرا شکل جمع همیشه آخرشان همخوان (r) می باشد) و در حالت های ملکی، مفعول الیهی و مفعول بیواسطه همخوان (k) به همخوان (y) و همخوان (q) به همخوان (ğ) تبدیل می شود. مانند:
|
حالت فاعلی |
حالت ملکی |
حالت به ای |
حالت رایی |
|
Inək |
Inəyin |
Inəyə |
Inəyi |
|
otaq |
otağın |
otağa |
otağı |
انواع اسم ها از نظر ساختار
1- اسم ساده
2- اسم مشتق
3- اسم مرکب
1-اسم های ساده در واقع تکواژها هستند. اینها را نمی توان به تکواژهای تشکیل دهنده تجزیه نمود. مانند:
Su, dağ, çay, gün, daş, quş, baş, əl, yol, il, ay, qış
(آب، کوه، رود، روز، سنگ، پرنده، سر، دست، راه، سال، ماه، زمستان)
چنانکه ملاحظه می شود همه اسامی عام بالا تک هجایی هستند. اصولا اکثر اسامی تک هجایی زبان آذربایجانی همچون دیگز زبان های ترکی از یک هجا تشکیل شده اند. هرچند کلماتی مانند یار (فارسی) و برق (عربی) کلمات دخیل و در عین حال تک هجایی می باشند. چنین کلماتی در اقلیت هستند. ق. جعفروف ضمن ذکر مثالهایی از کلمات دخیل تک هجایی اشتباه دیگر زبانشناسان را تکرار کرده کلماتی چون stol, stul, şkaf را نیز بعنوان کلمات دخیل تک هجایی مثال می زند[12]. ایشان و دیگر تایید کنندگان این مثالها در حقیقت بر اساس شکل نوشته کلمات چنین نظری را ارائه می دهند. و الا می دانند که سیستم هجایی ccv.. در زبان آذربایجانی وجود ندارد و گویشوران کلمات فوق را بشکل istol, istul, işkaf تلفظ می نمایند.
موضوع جالب توجه اینکه کلیه اسامی دخیل خواه بصورت تکواژ باشد، یا واژه در زبان آذربایجانی تکواژ حساب شده و داخل اسامی ساده می شوند. زیرا که اصولا در اخذ کلمات از زبانهای دیگر اساسا جنبه سمانتیک دارد نه مورفولوژیکی.
2-اسامی مشتق در زبان آذربایجانی همچون دیگر زبان های ترکی به روش بدست می آید:
1- روش مورفولوژیکی (ترکیبی)
2- روش نحوی (تحلیلی)
3- روش لغوی-نحوی-مورفولوژیکی
ما در اینجا فقط روش صرفی را تا حد امکان مورد بررسی قرار می دهیم. اسامی مشتق توسط پسوند های اشتقاقی ساخته می شوند. پسوند های اشتقاقی خود به سه دسته فعال، نیمه فعال و غیر فعال تقسیم می شوند. پسوند های فعال در بوجود آمدن کلمات جدید فعالانه شرکت کرده در غنای زبان نقش اصلی را بازی می کنند.
پسوند های نیمه فعال هرچند در روند کلمه سازی شرکت دارند اما در ساختن کلمات جدید از نظر کمیت در رده پایین تر از پسوند های فعال هستند.
پسوند های غیر فعال در زمان خود فعال بوده اما در حال حاضر در روند واژه سازی شرکت ندارند.
بهر حال پسوند های اشتقاقی ای پسوند هایی هستند که از اسمی اسم جدیدی می سازند و یا فعل را تبدیل به اسم می کنند.
پسوند های اشتقاقی که به اسامی پیوسته اسم جدیدی می سازند عبارتند از:
1- -çı//-çi//çu//-çü که:
به اسامی پیوسته اسم جدیدی می سازند. مانند:
Traktor-traktorçu, balıq-balıqçı, kömək-köməkçi, top-topçu, üzüm-üzümçü, yalan-yalançı, əkin-əkinçi....
2- -lıq//-lik//-luq//-lük که:
الف) به اسامی پیوسته اسم جدیدی می سازند. مانند:
Dost-dostluq, adam-adamlıq, diz-dizlik, göz-gözlük.
ب) به صفت ها پیوسته تبدیل به اسم می نمایند. مانند:
Şad-şadlıq, şirin-şirinlik, uzun-uzunluq, düz-düzlük
ج) به اعداد پیوسته تبدیل به اسم می کنند. مانند:
Altı-altılıq, iki-ikilik, üç-üçlük, doqquz-doqquzluq
د) به ضمایر پیوسته تبدیل به اسم مکنند. مانند:
Mən-mənlik, o-onluq, onlap-onlarlıq
با توجه به گسترده بودن پسوند های اشتقاقی به نمونه های فوق بسنده می کنیم و به پسوند هایی می پردازیم که از فعل اسم می سازند. پسوند هایی که به ریشه فعل پیوسته اسم می سازند عبارتند از:
الف) پسوند های –ış//-iş//-uş//-üş که در اصل پسوند تقابل می باشند. ولی به پیوستن به افعال اسامی با معانی مختلف می آفریند. لازم بذکر است که این پسوند در زبان فرسی وجود ندارد و لذا بیشتر با استفاده از کلمات دخیل (بیشتر با استفاده باب مفاعله در عربی) و فعل کمکی فارسی ساخته می شود.
- در معنی تقابل: at-atış, il-iliş, dur-duruş, gör-görüş
- در سایر معانی: yürüş, yeriş, uçuş, düzəliş, baxış
ب) پسوند های –ma//-mə
[1] - عنوان کتاب دده قورقود چنین است: «هذا کتاب دده قورقود علی لسان طایفه اوغوزان».
[2] - کتاب «صرف میر» با جمله زیر شروع می شود: اعلم ایدک الله تعالی فی الدارین ان التصریف بی اللغه التغییر ...
[3] - هرچند زبان شناسان معتقد به میان وند هستند. ولی به نظر می رسد میان وند ها (حداقل در زبان فارسی) فونئمها و هجاهای میانجی هستند تا وند.
[4] - پ.س. کوزینتسوف، طبقه بندی زبانها بر اساس مورفولوژی، مسکو، 1954، سطر 14، به نقل از آفات قوربانوف، زبانشناسی همگانی، جلد اول، ص. 432.
[5] - دلیل این امر ارتباط اجتناب ناپذیر اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی بین گویشوران می باشد. این امر در جنبه لکسیکولوژیکی هم صادق است. بطوریکه در دنیا نمی توان از زبان خاص صحبت کرد. با توجه به همین موضوع کسانی که بدنبال فارسی سره هستند، آب در هاون می کوبند.
[6] - آفات قوربانوف، زبانشناسی عمومی، جلد اول، ص. 437.
[7] - آ. باسکاکوف. زبانهای ترکی. چاپ مسکو، 1960. آ. قوربانوف، زبانشناسی عمومی، جلد اول، ص. 442.
[8] - ق. جعفروف. مقاله اصول طبقه بندی اجزای جمله. به نقل از «مورفولوژی زبان آذربایجانی»، تحت ویراستاری ظریفه بوداقوفا، از انتشارات انستیتوی زبانشناسی نسیمی وابسته به آکادمی علوم آذربایجان شوروی، ص. 31.
[9] - ت. تاج مرادوف.
[10] - و. سئورتیان.
[11] - آ. کونونوف. گرامر زبان ادبی ترکی. 1956. ص. 76.
[12] - ق. جعفروف. مقاله اصول طبقه بندی اجزای جمله. به نقل از «مورفولوژی زبان آذربایجانی»، تحت ویراستاری ظریفه بوداقوفا، از انتشارات انستیتوی زبانشناسی نسیمی وابسته به آکادمی علوم آذربایجان شوروی، ص. 70.
پریشان خلق عالم آه و افغان ائتدیگیمدندیر.
پریشان اولدوغوم خالقی پریشان ائتدیگیمدندیر.
دئییل بیهوده گر یاغسا، فلکدن باشیما داشلار
بیناسین تیشه آهیمله ویران ائتدیگیمدندیر.
حقیقت آجیدیر، دئییرلر! نیه آجیدیر؟ چونکی ایللر بویو جان قویوب، اللشیب – ووروشدوغون بیر ایدئیانین اساسسیز اولدوغو حقیقتی معلوم اولاندا، البته حقیقت خوشا گلمز اولور.
غرب شرقشناسلارینین مین بیر علمی فیریلداقلارا ال آتاراق هخامنشی لر دؤولتیندن و «تخت جمشید»دن اویدوردوقلاری شرف سارایینین هارایی آرتیق قویونون دیبیندن گلن زاریلتینی خاطیرلادیر. بو دا آجی حقیقتدیر.
سووئتلرین یئنی تیپلی انسانلارینین آذربایجان جمهوریتینده انسان تیپولوگیاسینا سیغمایان عمللری آرتیق کوتله وی قبریستانلیقلار شکلینده انسانلیغین آلنینداکی لکه لری خاطیرلادیر. بو، داها آجی حقیقتدیر.
ب م ت-نین آذربایجان و فلسطین حاققینداکی قطعنامه لر بیج گولوشلریله ساده لؤحلرین گؤزونو اوخشاییر. بو ایسه ان آجی حقیقتدیر.
..........
لاکین بورادا ایکی حقیقتدن دانیشماق ایسته ییریک:
بیری بودور کی، بیز دونیایا باخیب، اوندان عبرت گؤتوروب نه سه بیر ایش گؤرمک ایسته ینده همیشه پیشیک آسقیریر:
تا گلیریک بیز ده بیر آز آنلایاق
محضر عرفاندا وورور تک صبیر
یا دئییریک ایشلری ساهمانلایاق
مجلس اعیاندا وورور تک صبیر
ایندی گلین بو «تک صبیر»لردن بیر نئچه سینی خاطیرلایاق. ایکی نؤع مدیریت آراسیندا مبارزه قیزغینلاشاراق تعیین ائدیجی شکله دوشر – دوشمز بیردن «میصیرلیلر»دن غافل اولدوغوموز یادیمیزا دوشدو و «والئنتاین» گونو! میصیر مبارزلرینه همرایلیک نمایش ائتدیردیک. یعنی پیشیک آسقیردی.
یادیمدادیر، اوکراینادا نارنجی انقلاب باش وئرنده آذربایجان رئسپوبلیکاسینین دا اوزدن ایراق مخالفلری همرایلیک نمایش ائتدیرمیشدیلر. ماراقلیدیر کی، آذربایجان دؤولتی ایستر ائرمنیستانلا مذاکره ده اوستون مؤوقع توتاندا (کؤچه ریانین و روسیانین مشترک توالت سیاستینی خاطیرلاماق پیس اولمازدی)، ایسترسه ده سویال – سیاسی و مدنی انکیشافی بدخواهلارین یوخوسونا حارام قاتاندا بیردن گؤرورسن کی، عیسی قنبرلرین و علی کریملرین آسقیراغی توتدو.
گلین اگری اوتوراق دوز دانیشاق! 25 بهمن والئنتاین گونونو قلبا آلقیشلاییردیق. اؤزو ده اونا گؤره یوخ کی، فی المثل مناقشه طرفلری بیزیم اوچون عینی ایدی، اونا گؤره کی، «قورد قاریشیقلیغی آللاهدان ایستر».
نهایت ایش گلیب تعیین ائدیجی مقاما چاتاندا...
بیلیریک کی، اسنه مه نین چوخ گوجلو پسیخی (روانشناسی) جهتی ده وار. بئله کی، بیری اسنه ینده او بیریلری ده یولوخور و اسنه مه یه باشلاییرلار (لاپ ائله بو سطیرلری یازارکن منیم ده اسنه مه ییم گلیر). آسقیراق ایسه تامامیله فرقلیدیر. یعنی اصلا یولوخوجو دئییل. آمما ندنسه ایرانیمیزدا هر شئی فرقلی اولدوغو کیمی آسقیراق دا فرقلیدیر، یولوخوجودور، سرایت ائدیر.
اونو دئییردیم آخی، نهایت ایش گلیب تعیین ائدیجی مقاما چاتاندا بیر یئرده یوخ، بو دفعه نئچه یئرده تک صبیر وورماغا باشلادی: «... اگر به نظام و رهبری ظلمی شده به نفع آینده از آن چشم پوشی شود و ملت هم از ظلمی که به او شده می گذرد». (خاتمی تهراندا وورور تک صبیر).
چوخدان تک صبیر حسرتینده یانان «گوناز» (گونئی آذربایجانین خالخ جبهه سی) دونیانین تن او باشیندان آسقیرماغا باشلادی: بیر خورداددا بوتون آذربایجانلیلار کوچه لره تؤکولسون. حتی فئدئرالچی انشاللا – ماشاللانی دا گتیردی (هله استقلالچی ایله فئدئرالچی نین هانسی اساسدا بیر یئره ییغیشا بیلمه سینین اؤزو ده مسئله دیر). (ماشاللا ائکراندا وورور تک صبیر).
بورادا بوتون یوللار رومایا یوخ، گلیب «سولدوز»ا چیخدی. امما !
امماسی بودور کی، رحمتلیک شیخ سعدی شیرازی هله آتابه یلر دؤورونده یازیردی: ده درویش در گلیمی بخسبند و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند. سولدوزون نه قبریستانلیغی نه ده مسجیدی بو ییغینجاغی توتمادی. نیه سین دئمه یه آدام اوتانیر. نه یاخشی کیِ، آللاه انسانی یاراداندا اتهامی دا یاراتمیشمیش.... هره بیر – بیرین اتهام ائدیب آیریلدی. یاخشی، ایندی سن دئی گؤروم گناه کیمده دیر؟
قوربان اولوم فضولیه و اونون دوهاسینا:
دئییل بیهوده گر یاغسا، فلکدن باشیما داشلار
بیناسین تیشه آهیمله ویران ائتدیگیمدندیر.
اینانمیرسان؟ البته اینانمازسان! چونکی بو حقیقت ده آجیدیر. نیه مسلمان شرقی، و البته بیز آذربایجانلیلار بو گونه قالمیشیق؟
باخ، گلین پاپاغیمیزی قویاق قاباغیمیزا یاخشیجا فیکیرلشک: آمئریکا باشدا اولماقلا بیزیم بوتون دوشمن لریمیز (ایستر داخیلده، ایسترسه ده خارجده) نه ایستدیکلرینی، نه ائتدیکلرینی و هانسی مقصدی گوددوکلرینی چوخ یاخشی بیلیرلر. اینانمیرسیز؟ آخیر کی، اینانمالیسیز. شوروی یاراناندا غرب بوتون قووه لری سفربر ائتدی کی، اونو آرادان آپارسین. الیندن گلن هئچ بیر جنایتی اسیرگه مدی. بریتانیا گئنئرالی تامسون حتی گئدیب باکیا چیخدی. 1320ده ایسه شوروی علیهینه ایراندا قونداردیغی رضاخانی شورویله ایش بیرلیگی نامینه اؤلکه دن چیخاریب دربدر ائتدی. 1325ده آذربایجانیمیزدا «قتالا» آدیله تاریخین قیدیاتینا کئچن، سؤزون حقیقی معناسیندا کوتله وی قیرغین یولا سالدی. 1332ده چئوریلیش پلانینی حیاتا کئچیردی. هله بونونلا کیفایت ائتمه ییب، اؤز ایشینی ایدئولوژی باخیمیندان دا اساسلاندیردی. ریچارد کاتئم آدلی جاسوسا «ناسیونالیسم در ایران» آدلی کتاب یازدیردی و آذربایجان خالقینی چیرکین اتهاملارا معروض قویدو. آنا دیلینده کی کتابلار «قالاق – قالاق» یاندیریلدی.....
ایندی ایسه اؤزونو یویوب یارپیز اوسته قویور آمئریکا و اونون پارتنئرلری.
ایراندا 1357جی ایل فیرتیناسیندان جانین قورتارا بیلمه ین، مختلیف تیپلی چئوریلیش و دسیسه لردن نتیجه آلمایان آمئریکا «ناسیونالیسم در ایران» عوضینه «براندا شیفر»ه «مرزهای برادری» کتابین یازدیردی. داخلی دوشمنلریمیز ده ائله دیر، نه ایستدیگینی و نه ائله مه لی اولدوغونو یاخشی بیلیر. ائله کی، آرا – بره ساکت لشیر و بیز اؤز ادبیاتیمیز، مدنیتیمیز و ملی حقوقلاریمیزلا مشغول اولوروق، آرالیغا بیر شئی آتیر. هامیلیغا اونون دالینجا قاچیریق، توز قوپور؟ عالم قاریشیر و معلومدور کی، آسقیراق آرا وئرمیر: ماهی صفت جریانی ایله «ایران» قزئتینین ماجراسینی یادا سال.
بیز نیه بو و یوزلرله بو کیمی دوزاقلارا ایلیشیریک؟ منیم ساواد – ماوادلا ایشیم یوخدور. آدام عالی تحصیللی ده اولا بیلر، ابتدایی تحصیللی ده. آمما بئله لری ده وار ساوادا اهمیت وئریر. بیزیم اونلارلا ایشیمیز یوخدور. بیز بونو بیلمک ایسته ییریک کی، نیه بو گونه قالمیشیق. یعنی هامی بیزی آسانلیقلا «قارا نوخود» دالینجا گؤنده ره بیلیر.
بیزیم هر تک – تکیمیزده ایکی خصوصیت وار: بیری بودور کی، هامیمیز رهبرلیک ادعاسینداییق. کیمین طرفیندن بو مقاما سئچیلمه گیمیزین ده فرقینه وارمیریق. ایکینجیسی بودور کی، هامیمیز دیکتاتوروق. البته دیکتاتورلوق یالنیز زور تطبیق ائتمک دئییل. زورون یوخدورسا، نه یی تطبیق ائده جکسن (البته هده – قورخو گله بیلرسن. سؤزدو ده، قارشیلیغینی اؤده مک ده لازیم دئییل)؟ دیکتاتورلوق اودور کی، «من دئین دوزدور، سن دئین غلط».
بس بو خصوصیت لرین نتیجه سی نه دیر؟ نتیجهسی اودور کی، ساکیتلیک اولاندا آدام داریخیر. بورادا بیر ماجرا یادیما دوشدو. کندیمیزده بیر جیغی کلبی وار ایدی. جیغی کلبی اینه گینی چوخ اوجوز ساتیر. دوزونو دئسک، آلوئرچیلر اونون باشینا بؤرک قویوب اینهگینی الیندن چیخارتمیشدیلار. یازیق کلبی کندین چایخاناسینا گلنده هره بیر سؤز آتیر و کیشینی آز قالا دلی ائلهمیشدیلر. بیر گون کلبی بئله قرارا گلیر کی، بو دفعه اونا سؤز آتانلا مطلق ساواشاجاق. کندلیلریمیز ایسه بونون بو قرارینی سئزیر و آرتیق آغدان قارایا هئچ کیم اونا هئچ سؤز دئمیر. جیغی کلبی چایخانادا بیر آز اگلشدیکدن سونرا قیرت بوغازینی کسیر. آخیردا اؤزونو ساخلایا بیلمیر و «بو بویدا کندده نئجه ساواشان یوخدور ای» دئییر و چایخانادان چیخیر.
گؤره سن جیغی کلبی ایله بیزیم نه فرقیمیز وار؟
|