عباد ممی زاده

 

 

زبانشناسی آذربایجانی

 

 

نشانه هایی که در این مقاله مورد استفاده قرارگرفته عبارتند از:

N¹ = (نون صغیر) همچون تلفظ ing در زبان انگلیسی

K¹ = معادل q بیواک. همچون تلفظ  k درزبان انگلیسی

: در مقابل واکه ها = معادل تلفظ با کمیت کشیده. مانند a اول در کلمه a:san

. در مقابل واکه ها = معادل تلفظ با کمیت کوتاه. مانند واکه ı در کلمه bacı.sı, əmi.si

͡ در بالای دو واکه = نشاندهنده تلفظ دو واکه بصورت دیفتونگ می باشد. مانند: TO͡UX, QO͡URMA

 

اگر ما در این مقاله بعلت رعایت اختصار، از  سمانتیسم، پراگماتیسم و ... صرف نظر کنیم زبانشناسی به سه بخش عمده تقسیم می شود: آواشناسی، صرف و نحو.

 

آواشناسی زبان آذربایجانی

 

کلیات

آواشناسی زبان آذربایجانی علمی است که کلیه آواهای ایجاد شده در جریان گفتار گویشوران کلیه لهجه ها و دیالکت های آذربایجان را مورد بررسی قرار می دهد. از این منظر کلیه آواهای آذربایجانی (همچون آواهای سایر زبان ها) بدو بخش عمده «واکه ها» و «همخوان ها» تقسیم میشود. همچنانکه میدانیم فقط آواهایی در الفبای زبان معیار مورد استفاده قرار می گیرد که بتواند معنای کلمه را تغییر دهد. چنین آواهایی واج یا «فونئم» خوانده می شوند. زبانشناسان آذربایجان (و نیز ترک شناسان غربی و شرقی) بااستفاده از روش جفت کمینه در این زبان تعداد 32 واج را مشخص نمودند. آنها عبارتند از:

آ (a)، او˚ (o)، او (u)، اوˇ (ü)، اؤ (ö)، ا (ə)، ﺌ و ﺋ (e)، ای (i)، اﺉ (ı)، ب (b)، پ (p)، ت و ط (t)، ث و س و ص (s)، ج (c)، چ (ç)، ح و ه (h)، خ (x)، د (d)، ذ و ز و ظ و ض (z)، ژ (j)، ر (r)، ش (ş)، غ (ğ)، ف (f)، ق (q)، ک (k)، گ (g)، ل (l)، م (m)، ن (n)، و (v)، ی (y).

از 32 واج بالا 9 تای اولی «واکه»، 23 تای باقی همخوان هستند.

طبقه بندی واجها

الف) طبقه بندی واکه ها:

واکه های زبان آذربایجانی بشکل زیر طبقه بندی می شود:

1-              براساس وضعیت افقی زبان (پسین و پیشین بودن)

2-              بر اساس وضعیت عمودی زبان (باز و بسته بودن)

3-              بر اساس وضعیت لبها (گرد و کشیده بودن)

4-              بر اساس ثبات محل تولید (تک صدایی، دو صدایی و سه صدایی بودن)

5-              بر اساس کمیت (کشیده، متوسط و کوتاه تلفظ شدن)

1-              واکه ها بر اساس وضعیت افقی زبان به 3 دسته تقسیم می شوند: الف) پیشین (جلو زبانی). مانند: ə, i, ö, ü ب) میانی (میان زبانی). مانند: e ج) پسین (پس زبانی). مانند: a, o, u, ı

2-              واکه ها بر اساس وضعیت عمودی زبان به 3 دسته تقسیم می شوند: الف) واکه های بسته. مانند: U, Ü, I, İ,. از این چهار واکه کیفیت تلفظ دو تا از آنها (U, I) قالین و دوتای دیگر (Ü, İ) اینجه می باشد. ب) واکه های باز. مانند: O, Ö, A, Ə,. که باز دو تا از آنها (O, A) قالین و دوتای دیگر (Ö, Ə) اینجه می باشد. ضمنا واکه E (که اینجه است) نیم بسته می باشد.

3-              واکه ها بر اساس وضعیت لبها به 2 دسته تقسیم می شوند: الف) واکه های گرد. مانند: O, Ö, U, Ü,. از 4 واکه گرد دوتایش (O, U) قالین و دو تای دیگر (Ö, Ü) اینجه می باشد. ب) واکه های کشیده عبارتند از: E, İ, Ə, I, A. که دوتا از اینها (A, I) قالین و سه تای دیگر (Ə, E, İ) اینجه می باشد.

4-              واکه ها بر اساس ثبات محل تولید بدو دسته منوفتونگ (تک صدایی) و دیفتونگ (دوصدایی) تقسیم می شوند. هر چند در زبان معیار آذربایجانی دیفتونگ وجود ندارد. اما در بعضی از لهجه ها و دیالکت ها دیفتونگ دیده می شود (دیالکت شکی و اردبیل)[1]. مثلا در این دیالکت ها از جمله دیفتونگ های زیر را می توان مشاهده نمود:

Toyuq = to͡uq, soyuq = so͡uq, dovşan = do͡uşan, yovşan = yo͡͡͡uşan

چنانکه ملا حظه می شود دیفتونگ ها در نتیجه قرار گرفتن همخوان های [ی] و [و] مابین دو واکه بوجود می آیند. لازم بذکر است که تریفتونگ (سه صدایی) در هیچکدام از لهجه ها و دیالکت های آذربایجانی ایجاد نمی شوند.

5-              واکه ها بر اساس کمیت به سه دسته تقسیم می شوند (کمیت کوتاه، کمیت متوسط، کمیت کشیده). لازم بذکر است که واکه ها در زبان آذربایجانی از نظر کمیت تلفظ تقابل بوجود نمی آورند. اما در برخی از زبان های ترکی و حتی گروه اوغوز (همگروه با زبان آذربایجانی) از جمله زبان ترکمنی واکه های کشیده با واکه های متوسط در تقابل هستند. مثلا: دور daş =  و سنگ da:ş =  و یا جریان پیدا کن (معادل آخ آذربایجانی)  ak =  و سفید (معادل آغ آذربایجانی) a:k = . این هم اضافه کنیم که واکه «اﺉ» [ı] در اول واژه آذربایجانی نمی آید.

 

قانون هماهنگی واکه ها

کلیه زبانشناس ها وقتی صحبت از هماهنگی واکه بمیان آید زبان (زبان های) ترکی را مثال می زنند. اما تاکنون از علت ایجاد چنین قانونی سخن بمیان نیامده است و یا ما از اینگونه تحلیل اطلاعی نداریم. بهر حال در این مقاله قبل از تحلیل ماهیت این قانون خود آن را توضیح می دهیم.

بجز واج /e/ کلیه واکه های زبان آذربایجانی جفت معادل دارند. بعنوان مثال معادل پیشین واج /o/ (خود این واج پسین است) واج /ö/، معادل پیشین واج /u/ (خود این واج پسین است) واج /ü/، معادل پیشین واج /a/ (خود این واج پسین است) واج /ə/ و معادل پیشین واج /ı/ (خود این واج پسین است) واج /i/ می باشد.

همچنین معادل باز واج /u/ (خود این واج بسته است) واج /o/، معادل باز واج /ü/ (خود این واج بسته است) واج /ö/، معادل باز واج /ı/ (خود این واج بسته است) واج /a/، معادل باز واج /i/ (خود این واج بسته است) واج /ə/ می باشد.

نیز معادل کشیده واج های //u/, /ü/, /o/, /ö/ (خود این واج ها گرد هستند) واج های a/, /ı/, /i/, /ə/ / می باشد.

ترکولوگ ها (اولین بار یک ترکولوگ اروپایی) موضوع بالا را بشکل یک نمودار مکعبی  نشان داد. در این نمودار واج /e/ که از نظر محل تولید میان زبانی بوده و با هیچکدام از واکه های دیگر معادل نیست در مرکز مکعب قرار می گیرد. سایر واکه ها در هشت گوشه مکعب قرار می گیرند که دو بدو  از نظر پیشین و پسین بودن، باز و بسته بودن، گرد وکشیده بودن در تعادل می باشند.

 

A                                                 U                                                                                            E                                                                                                                  Ö      O              A

   Ü                                                                                    Ə

 

 

 

 

 

 

 

 

 

İ

 

 

 

               O                                                                                   I    

 

 

تعادل فوق در جدول زیر جمعبندی شده است:

 

نتیجه چنین تعادلی، موجب دو نوع هماهنگی واکه ای: الف) هماهنگی کامی (damaq ahəngi)، ب) هماهنگی گردی (dodaq ahəngi) شده  و دو قانون هماهنگی را بوجود آورده است:

الف – 1) طبق قانون هماهنگی کامی هر واژه آذربایجانی که با یکی از حروف پیش زبانی (در عمل واج /e/ هم جزواین حروف قرار می گیرد) شروع شود بقیه واکه های آن واژه از گروه واج های پیش زبانی ها خواهد بود. مثلا: واژه xoruzsayağı (خوروزسایاغی) را در نظر می گیریم. اولین واکه این واژه [o] می باشد که واکه پسین است. ملاحظه می شود که بقیه واج ها  (//u/, /a/, /ı) نیز پس زبانی هستند. قانون هماهنگی کامی را در سایر واژه های آذربایجانی نیز می توان مشاهده کرد: özəlləşdirilmə, görüntülərdəki, quyruqlular.

بنا بر این هر گویشور آذربایجانی می داند که در هر واژه از چه صداهایی می تواند استفاده نماید. جالب است که طبق این قانون، پسوند های آذربایجان هر کدام حد اقل دو و حد اکثر چهار شکل دارند و گروه واکه های بکار رفته در واژه (مورفئم و لئکسئم) مشخص می سازد که از کدام پسوند استفاده شود. مثلا پسوند جمع دارای دو شکل (lar, lər)، پسوند مکان دارای چهار شکل (lük, luq, lik, lıq)، پسوند شغل نیز دارای چهار شکل (çı, çi, çu, çü) می باشد. هر گویشور آذربایجانی می داند که شکل جمع «ائو» (خانه) «ائولر»، جمع «داغ» (کوه) «داغلار»، و یا حالت مفعول الیهی یعنی مفعول به ای «ائو» «ائوه»(بخانه) و «داغ» (کوه) «داغا» می شود. حتی هر گویشور آذربایجانی میداند که اگر بعد از واج «ق» e, ə[2]  بکار ببرد برادر زن را qeyin, qəyin ، و در صورت بکار بردن واکه a برادر زن را qayın تلفظ خواهد کرد. از این واژه مثال های زیر را نیز اضافه می کنیم: (qara / qərə), (qayış / qəyiş / qeyiş), (qaysı / qeysi / qəysi).

مواردی که قانون هماهنگی کامی عمل نمی کند:

1-              در برخی از کلمات مرکب (که از دو یا چند واژه ای که، در یکی، از واکه های پس زبانی و در دیگری از واکه های پیش زبانی استفاده شده، تشکیل می شوند) قانون هماهنگی کامی نمی تواند عمل کند. مانند کلمات زیر: günorta (مرکب از گون + اورتا)، aftabaləyən (مرکب از آفتابا + لگن)، tumanköynək (مرکب از تومان + کؤینک).

2-              در اثر تغییر در زمانی (موضوع زبانشناسی تاریخی) سیستم آوایی زبان و تاثیر قانونی دیگر قانون هماهنگی کامی نمی تواند عمل کند. مثلا همخوان «ی» قبل از واکه «اﺉ» در اول کلمات مربوط به ترکی میانه (عموم تورک دؤورو) از بین رفته و واکه «اﺉ» پس زبانی (چون در اول کلمات آذربایجانی نمی آید) تبدیل به «ای» پیش زبانی شده است. لذا قانون هماهنگی کامی نتوانسته عمل کند. بعنوان مثال واژه های زیر از این گونه است:

yıl پس از حذف «ی» تبدیل به il شده است.

yılan پس از حذف «ی» تبدیل به ilan شده است.

yıldırım پس از حذف «ی» تبدیل به ildırım شده است.

yılıq پس از حذف «ی» تبدیل به ilıq شده است.

3-              پس از ورود وزن عروض از ادبیات عربی به ادبیات آذربایجان برای هم قافیه شدن کلمات آذربایجانی با کلمات فارسی یا عربی، شاعران مجبور به عدول از قانون هماهنگی کامی شدند. بعنوان مثال به چند بیت از غزل «نگار رفیع­بیکلو» شاعر قرن گذشته آذربایجان (معاصر) اشاره می کنیم:

کؤنلوم، نیه مین دردینه بیر چاره تاپیلماز؟ çara = çarə

عرض ائیله­یم اؤز دردیمی اول یاره تاپیلماز. Yara = yarə (یار فارسی)

چیخدیم گئجه­لر سیرینه آهسته او ماهین،

گؤردوم آلیشان من کیمی اودلاره تاپیلماز! Odlara = odlarə

عاشیقلره سوردوم، دئدیلر: ای غمی پنهان،

گیزلین یارادان آغریسی چوخ یاره تاپیلماز! Yara = yarə  (یارا = زخم)

زیر کلمات قافیه خط کشیده شده است. چنانکه ملاحظه می شود از این چهار کلمه قافیه دوتای اولی یعنی «چاره» و «یار +ه» فارسی و کلمات «اودلاره» (صحیحش اودلارا) و «یاره» ( صحیحش یارا) آذربایجانی است که بخاطر هم قافیه شدن و وزن عروض بخود گرفتن،  a آخر هر دو واژه به ə تبدیل شده و قانون هماهنگی را ازبین برده است. اما بهتر است یادآوری کنیم که حتی این کار نیز بصورت قانونی انجام گرفته است. بدین ترتیب که برای تبدیل فونئم از پس زبانی به پیش زبانی a اول هر دو واژه بصورت a: تلفظ شده است.

4-              هر چند کلمات دخیل پس از ورود بزبان آذربایجانی تابع سیستم آوایی این زبان می شوند، اما بدان معنا نیست قانون هماهنگی اصوات ثابت خواهد ماند. بلکه نوع تغییر در کلمات مختلف باهم فرق می کند. مثلا تغییرات در کلمات دخیل زیر را مورد بررسی قرار می دهیم:

-                 «عمر» (umr ْg) عربی 1- واج /ع/، بعلت عدم وجود آن در زبان آذربایجانی، همانند واکه بعد از خود (اگر قبل از ع واکه باشد تبدیل به واکه قبل از خود می شود) درک می شود. 2- واکه u ( در اثر تاثیر همخوان ع) تبدیل به ö می شود. 3- طبق سیستم هجایی آذربایجانی، هجای (CVCC) و (VCC)، یعنی دو همخوان پشت سر هم بعد از واکه، جزء استثناهاست و جز در چند کلمه وجود ندارد، لذا یک واکه بعد از واج /م/ اضافه می شود و تبدیل به «ömür» می گردد، اما بر قانون هماهنگی اصوات خللی وارد نمی شود.

-                 «صبر» səbr)ْ) عربی. طبق سیستم هجایی یک واج (ای) بعد از واج ب اضافه شده تبدیل به صبیر می شود. که باز هم بر قانون هماهنگی اصوات خللی وارد نمی شود.

-                 اما ورود کلماتی چون «انقلاب» (inqilab)، «سعادت» (sə?adət)، «اجتماعی» (ictimai) و ... از عربی و «خوشبخت» (xoşbəxt)، «هوشیار» (huşyar)، «افسانه» (əfsanə) هرچند همراه با تغییراتی بود اما این تغییرات نتوانست از تغییر خود قانون هماهنگی جلو گیری کند.

حال این سؤال پیش می آید که اگر بدلایل فوق قانون هماهنگی کامی در کلمات از بین برود، اتصال پسوند ها چگونه خواهد بود؟ همچنانکه در بخش مورفولوژی بحث خواهیم کرد، اخذ واژه از زبانهای دیگر با توجه به تیپ زبانی زبان آذربایجانی (یعنی التصاقی بودن) بدون توجه به ساده یا مرکب بودنش انجام می گیرد. و وقتی واژه ای داخل این زبان شد تکواژ محسوب می شود. لذا بعنوان مثال واژه مسائل (جمع مکسر مسئله) پس از ورود به زبان آذربایجانی دوباره و طبق قاعده دستوری آذربایجان جمع بسته خواهد شد (مسائل­لر). اتصال پسوند نیز با توجه به آخرین واکه کلمه بوجود خواهد آمد. بدین ترتیب هر کدام از کلمات فوق الاشاره دخیل، پسوند های زیر را خواهند گرفت (به چند پسوند اشاره می شود):

Ömürlər, səbirlər, inqilablar, səadətlər, ictimailər, xoşbəxtlər, huşyarlar, əfsanələr.

لازم بذکر است که در زبان ازبکی قانون هماهنگی اصوات وجود ندارد. علتش را در بخش «ماهیت آواشناختی هماهنگی اصوات» مورد بررسی قرار خواهیم داد.

بررسی آواشناسی زبان های ترکی نشان می دهد که در کلیه زبان های ترکی (بجز ازبکی) قانون هماهنگی اصوات وجود دارد. طبق مطالعات Gregory D. S. Anderson زبان قرقزی دارای قویترین هماهنگی اصوات است. پس از آن زبان یاکوتی است[3]. چون در این برسی اشاره ای به زبان آذربایجانی نشده احتمال می رود منظور محقق زبان های گروه قبچاق باشد. بهر حال زبان آذربایجانی در گروه اوغوز (عمدتا سه زبان آربایجانی، ترکمنی و استامبولی) قوی ترین هماهنگی اصوات را دارد. تعداد واکه های موجود در بعضی از زبان های ترکی بشرح زیر می باشد:

واکه های زبان قازان – تاتار عبارتند از: a, ə, i, ı, u, ü, o, ö, e . خانم Albina Raisovna Davliyevna پس از مطالعه این زبان در مورد قانون هماهنگی اصوات نتیجه می گیرد که:

As a consequence, a Tatar word cnnot contain both front and back vowels …

و همانند زبان آذربایجانی کلمات دخیل را مستثنی می سازد:

… with the exception of forign borrowings such as kitap …[4]

زبان قرقزی دارای 8 واکه i, ü, e, ö, o, a, ı, u  می باشد. جوناتان نورث واشینگتن می نویسد: … each vowel has long and short variants[5]…

در نتیجه تعداد واکه های این زبان را به 16 می رساند. اما ایشان واکه های کشیده را با دوواکه کوتاه نشان می دهد. درست همانند متون قرقزی: çalqınqa ketken baatırdardan kabar keçikkenqe kapatır bolup, karool karap jürqön bakay[6] ...

چنانکه ملاحظه می شود محقق آواهای قرقزی را بیشتر بر اساس شکل نوشتاری این زبان تدوین نموده است تا ماهیت آواشناختی. البته خود مؤلف در صفحات 5 و 6 همین مقاله در نمونه های مقایسه ای که از زبان های قرقزی و قزاقی می زند نشان می دهد که اینها (کشیده بودن واکه ها) همانند زبان عربی تقابل ندارند.

Kg.  Qaroosuz,   Kz. Qarawsız,    "without looking"

Kg.   biylöösüz,   Kz. Biylewsiz,   "without dancing"

چنانکه ملاحظه می شود اصل دو واژه فوق در ترکی قدیم karaw  و biylöw می باشد. همچنانکه [و] و [ی] پس از واکه ها در زبان آذربایجانی موجب دیفتونگ و در مواردی موجب کشیدگی واکه ها می شود. در زبان قرقزی هم چنین وضعیتی پیش آمده است. بعبارت دیگر کشیدگی واکه ها بجز چندمورد مثل /a/ تحت تاثیر قوانین واژواجی اتفاق می افتد. مثلا در زبان های ترکمنی و یاکوتی /a:/ و /a/ در تقابل می باشند. مثال از یاکوتی: (اسب) = at، (نام) = a:t

آواهای زبان یاکوتی عبارتند از : a, o, ı, ə, ö, i, ü, u. چنانکه دیده می شود این زبان فاقد همخوان [e] می باشد.

هماهنگی گرد شدگی بیشتر در قبول پسوند هایی که دارای واکه های گرد هستند صادق می باشد. بدین ترتیب که:

1-              اگر آخرین واکه تکواژ یا واژه o یا u باشد از پسوندیکه دارای واکه u هست استفاده می شود. مثلا:

 Kol + luq = kolluq, qul + luq = qulluq, ot + luq = otluq, quru + luq = quruluq

2-              اگر آخرین واکه تکواژ یا واژه، ö یا ü باشد، از پسوندیکه دارای واکه ü هست استفاده می شود. مثلا:

Kül + lük = küllük, göz + lük = gözlük, üz + ük = üzük, döl + ük = döllük

ماهیت آواشناختی هماهنگی اصوات

قبل از شرح ماهیت آواشناختی هماهنگی اصوات ذکر این موضوع را از ضروریات می دانیم که هر حادثه (تغییر) یا صورت زبانی بایستی توجیه زبانشناختی داشته باشد. این توجیه یا ناشی از سیستم آواشناسی است و یا از قوانین واژواجی پیروی می کند. مثلا تبدیل واج /n/ در واژه şənbə (اولین روز هفته) به واج /m/ تحت تاثیر قوانین واژواجی است. حتی ایجاد واکه [ü] در لهجه نیشابوری واژه «cücə» (جوجه) تحت تاثیر همین قانون می باشد. اما بوجود آمدن جفت های ı, ö, ü برای واکه های i, o, u در اغلب زبان های ترکی (بجز ازبکی) ناشی از سیستم آواشناختی این زبان هاست. لازم بذکر است که واکه های o, u, a, e, از واکه های اولیه زبان های ترکی ست. واکه های ı, ö, ü برای تامین هماهنگی و بطور ثانویه بوجود آمدند. اما سؤال این است که چرا هماهنگی اصوات بوجود آمد تا نیاز به خلق جفت های ثانویه باشد؟

همچنانکه می دانیم واکه ها در کلیه زبان ها در سه کمیت تلفظ می شوند: کمیت کوتاه، کمیت متوسط، کمیت کشیده.

کمیت کشیده این امکان را به ماهیچه های اعضای تلفظ (گلو، دهان و زبان) می دهد که از هر وضعیتی خارج و در وضعیتی دلخواه قرار گیرند. بعبارت دیگر زمان خروج از وضعیت تلفظ واکه ای، و ورود به وضعیت تلفظ واکه ای دیگر در حد نیاز می باشد. اما در وضعیت کوتاه و متوسط چنین امکانی وجود ندارد. بیایید یک واژه را از این نظر مورد بررسی و تحلیل قرار دهیم: تکواژ «آل» (بخر، بگیر. شکل امر از مصدر «آلماق» یعنی خریدن) با قبول پسوند اول شخص مفرد، یعنی «im» تبدیل به «آلیم» (alim) می شود. در تلفظ این واژه مجموعه عضله های دهان بایستی از وضعیت تلفظ «a» به وضعیت تلفظ «i» برسد. میدانیم که واکه a پسین، باز و کشیده است. واکه i پیشین، بسته و کشیده است. چون زمان برای چنین تغییر وضعیتی کافی نیست لذا واکه معادل i با ویژگی پسین یعنی واکه ı ایجاد می شود.

با این حساب تلفظ کلمه عربی «عالم» (فارس ها آن را alem و ترک ها alim تلفظ می کنند)، دخیل در زبان های ترکی و فارسی چه توجیه زبانشناختی ای می تواند داشته باشد؟ وقتی قرار بر این است که واکه i این واژه تغییری نکند طبق قانون واژواجی واکه a از نظر کمیت تغییر کرده تبدیل به a: (کمیت کشیده) می شود تا زمان لازم تغییر وضعیت را تامین نماید. بنا بر این اگر زمان صرف شده برای تلفظ v₁ (واکه اول) t₁، و زمان صرف شده برای تلفظ c مابین v₁ – v₂ (همخوان بین واکه اول و دوم) را  t₂ در نظر بگیریم، بایستی  t₁ ≥ t₂ باشد. حالا چند مثال از فارسی و انگلیسی می زنیم:

-                 می دانیم که واژه «کالیفورنیا» را فارس ها «kaliforniya / kaliyforniya» تلفظ می کنند. اما آذربایجانیهایی که زبان فارسی را بلد نیستند این واژه را مثل خود آمریکایی ها «kalıforniya» تلفظ می کنند.

-                 صورت های امر فعل در فارسی با اضافه کردن «be» به اول واژه بکار می رود. در نتیجه قاعدتا تک واژهای a, ro, çin بايستي بصورت هاي be + a, be + ro, be + çin  در آید. اما در تلفظ با صورت های زیر مواجه می شویم: bi + y  + a = biya, bo + ro = boro, be + çin = beçin  

چنانكه ملاحظه مي شود در اینجا، در تلفظ، هماهنگی اصوات (واکه ها)، اما تحت تاثیر قانون واژواجی صورت گرفته، در نتیجه در کلمه اول «e» تبدیل به «i»، در کلمه دوم «e» تبدیل به «o» شده. اما در کلمه سوم هیچ تغییری در واکه ها صورت نگرفته است. اين تغييرات بدين خاطر است كه «e:» (کمیت کشیده) بهنگام تلفظ کل کلمه بصورت «e» (کمیت متوسط) در می آید. نكته جالبي كه اينجا هست اين است كه واکه «e» قبل از واکه «a» در کلیه کلمات دخیل از فارسی به آذربایجانی تبدیل به واکه «i» می شود. و نیز جالب است که صورت امر افعالی که با همخوان آغاز می شود وقتی «be» قبول کند، واکه «e» بدون تغییر می ماند. بر همین اساس است کسره عربی «i» در زبان فارسی تبدیل به «e» می شود و در آذربایجانی به حال خود می ماند.

( ترکی xitab) ( فارسی xetab)= خطاب، (ترکی idarə)، (فارسی edare ) =  اداره، (ترکی kitab )، (فارسی ketab ) =کتاب

در کلمات فارسی دخیل در ترکی آذربایجانی نیز «e» قبل از «a» تبدیل به «i» می شود:

Şetab = şitab, keraye = kirayə, gelaye = gilayə

-                 جالب ترین بخش این بحث تلفظ کلمه جوجه (cu:ce) در فارسی نیشابوری است (این یادداشت مربوط به سال 1352 می باشد. آن سال در خوابگاه دانشگاه اصفهان ضمن صحبت با همکلاس نیشابوری، ایشان تعجب کرد که من جوجه را مثل آنها تلفظ می کردم. البته بنده هم همین تعجب را نسبت به او داشتم).

بهر حال، چون سیستم آوائی زبان آذربایجانی کمیت کشیده در سطح واج (فونئم) ندارد، لذا بجای استفاده از «u» از «ü» استفاده می کنند (ضمنا باز زبان آذربایجانی جز یکی دو مورد، واکه «e» در آخر کلمه را ندارند. بنا بر این واکه «e» در آخر کلیه کلمات دخیل فارسی تبدیل به «ə» می شود: «cu:ce = cücə».

موضوع جالب دیگر در این مورد تولید واج های /e/ و /o/ در زبان عربی است که جزء آواهای این زبان نیستند. بطور کلی

-                 اگر در کلمات عربی پس از واکه /ə/ همخوان /w/ بیاید، بشرطی که پس از آن واکه نباشد،از ترکیب واکه /ə/ و /w/ واکه /o/ بوجود می آید. مانند: əwĥa = o:ĥa, səwfə = so:fə, qəwl = qo:l

-                 و در کلماتی که پس از واج /ə/ واج /y/ بیاید بشرطی که پس از آن واکه نباشد، از ترکیب واکه /ə/ و همخوان /y/ واکه /e/ بوجود خواهد آمد. مانند: ĥusəyn = ĥuseyn, şubəyr = şubeyr

لازم به ذکر است که یکی از راه های تشخیص اینکه آوای ایجاد شده در کلمات، تحت تاثیر قانون واژواجی است یا جزء فونئم های آن زبانی می باشد اینست که گویشور آن زبان (یا لهجه) بتواند آن آوا را مستقلا تلفظ نماید. همکلاس نیشابوری من هیچوقت نتوانست واج /ü/ را مستقلا تلفظ نماید.

در مورد واکه های زبان ازبکی: یکی دیگر از دلایل ثبوت مطالب بالا استثنای زبان ازبکی از سایر زبان های ترکی بلحاظ نداشتن واکه های جفت معادل می باشد. چرا در این زبان جفت معادل وجود ندارد؟ زیرا واکه در این زبان از نظرکمیت کشیده هستند و لذا هماهنگی اصوات هم وجود ندارد. لذا گویشوران این زبان خیلی راحت بجای «قارا» (qara)، «قاره» (qa:rə)، «یارا» (yara)، «یاره» (ya:rə)، «یانا - یانا» (yana - yana)، «یانه - یانه» (ya:nə - ya:nə) می گویند.

در اینجا بد نیست این نکته نیز گفته شود که در دوران گذر از مرحله «عموم تورک» (زبان ترکی عمومی) به مرحله زبانهای ترکی، زبان ازبکی و یا لهجه جغتایی بعنوان زبان معیار مابین کلیه ترکها مورد استفاده قرار می گرفت. ادبیات ازبک در همین دوران توسط علیشیر نوایی به اوج خود رسید. شاید در همین مرحله بوده که صورتهایی چون «قاره»، «قرا» و غیره وارد ادبیات ترکی و فارسی شده است. بطور کلی بقیه زبان های ترکی کمتر از 8 واکه ندارند و حتما 6 تای آنها دارای جفت معادل هستند.

صامت های زبان آذربایجانی

همخوان های آذربایجانی همچنانکه قبلا متذکر شدیم 23 واج می باشد. از بررسی نوشته ها (چه بر کاغذ و چه بر سنگ) چنین بر می آید که همه صامت های موجود در زبان آذربایجانی معاصر از اول وجود نداشته است. بعضی از صامت ها از بین رفته و صامت های جدیدی بوجود آمده است. بعضی از این تغییرات بعلت ثبت شدن براحتی و مستقیما ثابت می شوند. مثلاٍ: در مشهورترین سنگ نوشته ایکه تاکنون باقی مانده و توسط ترک شناسان جهان مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است، سنگ نوشته های اورخون – یئنی­سئی مربوط به «گؤگ­تورک»هاست که درمیان رود خانه های اورخون و یئنی­سئی (بمغولی یعنی رود جدید) می باشد. این کتیبه الف) بلحاظ تاریخی، ب) بلحاظ اتنوگرافی، ج) بلحاظ زبانشناسی (اتیمولوژی و گرامر تاریخی، الفبا شناسی)، د) تاریخ فلسفه حائظ اهمیت می باشد. ما بنا به موضوع مقاله آنرا از نظر آواشناسی مورد بررسی قرار می دهیم:

سنگ نوشته اورخون – یئنی­سئی اولین بار توسط ه. ویدزن، سیاح هلندی و در سال 1696 به جهان علم شناسانده شد. در اوایل گمان بر این بود که این کتیبه متعلق به یونانیها، گوتی ها، اسکیت ها و اسلاوها باشد. بدین ترتیب و با این تصور اولیه اشتباه، کار خواندن این کتیبه بجایی نرسید. بالاخره نزدیک به دوقرن بعد در سال 1892 و. تامسن دانشمند دانمارکی پس از اینکه فرضیه اولیه را در مورد اقوام وجود آورنده آن بکنار گذاشت و فرض نمود که صاحب کتیبه ها همان اقوام موجود در آن حوالی (ترک ها) باید باشد، توانست راز الفبای آنرا بگشاید.

جالب است بگوییم که اطلاعات مربوط به این سنگنوشته ها در تاریخ جهانگشای جوینی وجود دارد (متاسفانه بعلت در دست نبودن یادداشتم در این مورد مشخصات کتاب و صفحه مورد نظر را فعلا نمی توانم ارائه دهم)[7].

بهر حال با اینکه در دایره المعارف آذربایجان شوروی[8] تاریخ استفاده از این الفبا را قرن پنجم تا دهم میلادی ذکر می کند اما یافته های اخیر باستانشناسی قدمت این الفبارا به 2500 سال قبل می رساند.

این نگارش از بالا به پایین و از راست به چپ نوشته می  شد. دارای 29 حرف بود (28 واج). 9 واکه توسط پنج حرف (اشاره) و 19 همخوان توسط 26 حرف (اشاره)، یعنی 7 همخوان هر کدام با 2 اشاره نشان داده می شد.

چنانکه ملاحظه می شود تعداد واکه های این الفبا 4 واج واکه کم دارد. اما این کمبود توسط همخوانهای اضافی تا حدودی جبران شده است. مثلا اگر همخوانهای «k»، «n»، «r»، «s»، «t»، «y» همراه با واکه های پسین باش، با یک اشاره و اگر همراه با واکه پیشین باشد با اشاره دیگری نشان داده می شود. بعبارت دیگر هر کدام از همخوانهای بالا با دو حرف نشان داده می شوند. پس از قبول اسلام و استفاده از الفبای عربی این سنت در تعدادی از همخوان ها ادامه پیدا کرد. بطوری که برای نوشتن واج س و ت کلمات ترکی از حروف (س و ص) و (ت و ط) استفاده می شد و برای همخوانهایی که علامتی در زبان عربی وجود نداشت اشاره های جدیدی اختراع کردند. از این اشاره ها واج های گ، پ، ژ، چ، در زبان فارسی و ترکی مشترک می باشد. اما واج ŋ (ing)فقط در ترکی بود که برای نشان دادن آن از اشاره ڭ استفاده شد. مثلا «تاش» (سنگ) را «طش»، «تالا» را «طلا»، «سو» (آب) را «صو» می نوشتند.

بعضی از این همخوانها پس از شروع دوره زبان های ترکی در بعضی از زبانها از بین رفت و بعضی دیگر در بعضی از زبانها به واجگونه های خود تجزیه شده چند واج مستقل بوجود آورد. لازم بذکر است که بیشتر این تغییرات در زبان آذربایجانی بوقوع پیوست. مثلا همخوان ŋ (ڭ) در زبان آذربایجانی و ترکی استامبولی از بین رفت و تبدیل به «ن» شد. اما در زبان ترکمنی (همگروه با همان دو زبان پا برجا ماند. همخوان «k» در زبان آذربایجانی به همخوان های «ک»، «خ»، «ق» تجزیه شد ولی در زبان های ترکمنی و استامبولی باقی ماند. همخوان «س» در کلیه زبان های ترکی (بجز قزاقی) به دو همخوان «س» و «ش» تجزیه شد. مثلا «باش» (در آذری)، «باس» (در قزاقی)(هر دو بمعنی سر)، «بئش» ( در آذری) و «بئس» (در قزاقی) (هر دو بمعنی پنج). برای نمونه جمله ای از سنگ نوشته بیلگه کاقان را (هم اصل، هم تلفظ امروزی وهم ترجمه) در اینجا نقل می کنیم:

اصل متن:

Üze kök tŋri asra yağuz yir kılındukda ikin ara kisi oğlı kılunmıs.

تلفظ امروزی:

Üzə gög tenqri asra yağuz yir kılındukda ikin ara kisi oğlı kılunmıs.

ترجمه آذربایجانی:

Üstdə mavi səma, altda qonur yer yaranarkən ikisinin arasında kişi oğlu yarandı.

ترجمه فارسی:

وقتی آسمان آبی در بالای سر  و زمین سوخته در زیر پا آفریده شد، مابین آن دو، بنی آدم خلق شد.

چنانکه ملاحظه می شود «س»هاییکه زیرشان خط کشیده شده در زبان معاصر آذربایجانی تبدیل به «ش»، «ک» تبدیل به «گ» شده است[9].

در اینجا این سؤال مطرح می شود که آیا در شکل گیری همخوانها هم ترتیبی (همخوانهای اولیه و ثانویه) وجود داشته است؟

این موضوع را از سه منظر می توان بررسی کرد:

1-              از منظر علمی – نظری

2-              از منظر تجربی (پداگوژیکی)

3-              از منظر تاریخی و مقایسه ای.

-                 می دانیم که واجگونه ها برای این بوجود آمدند که آسانترین تلفظ فونم ها در داخل کلمه و در ارتباط با واج های همجوار تامین بشود. خود واج ها هم چنین ویژگی را دارند. بدینمعنی که درابتدای شکل گیری واج ها در تاریخ، واج هایی بوجود آمدند که برای تلفظ آنها کمترین شکل تغییر در فرم دهان و زبان ضروری باشد. در این صورت در درجه اول همخوانهایی بوجود خواهد آمد که برای تلفظ آنها نیازی به استفاده از تارهای صوتی نباشد. مثلا برای تلفظ همخوان «ت» و «د» که هر دو دارای محل تولید واحد و طرز تولید stop [10]هستند، در اولی نیازی به تارهای صوتی نیست. در حالیکه برای تلفظ دومی «د» تارهای صوتی باید وارد عمل شوند. بعبارت دیگر همخوان های بیواک از نظر ترتیب شکل گیری اولیه، همخوان های واکدار از همین نظر ثانویه هستند. البته در اینجا عوامل دیگری هم تاثیر گذار هستند که پژوهشگر میدانی باید در نظر بگیرد. مثلا همخوانهای «ج» و «چ» واج های مرکب هستند. در نتیجه اولیه و ثانویه بودن آنها در مقایسه با همخوانهای دیگر نمی تواند تابع واکدار یا بیواک بودنشان باشد. این دو واج بطور قطع، واج «چ» پس از «ت» و «ش»، نیز واج «ج» پس از «د» و «ژ» شکل گرفته اند.

-                 شکی نیست که انسان هم از نظر زیستی و هم از نظر آموزشی دارای پروسه تاریخی و تصویری است. بطوریکه پروسه تاریخی او در پروسه تصویری منعکس است. لذا با بررسی پروسه های تصویری می توان خیلی از نکات تاریک پروسه تاریخ را روشن ساخت.

پروسه زیستی انسان از بدو شکل گیری نطفه شروع و تقریبا با تولد خاتمه پیدا می کند (که موضوع بحث ما نیست). پروسه پداگوژیکی وی از بدو تولد شروع می شود. چون دوره ختم این پروسه محل اختلاف است و نیز تاثیری در موضوع مورد بررسی ما ندارد صرفنظر می کنیم. بچه پس از تمرین صداهای نامفهوم و غیر زبانی به تولید آواهای زبانی می پردازد و جالب است که هیچ بچه ای در اوایل زبان باز کردن نمی تواند آواهای /ش/ و /ر/ و /غ/ و /خ/ و ... را تولید کند. بجای آنها به ترتیب آواهای /س/ و /ل/ و /ک/ پسین کامی تولید می نماید. طبیعی است بچه در صورت رشد طبیعی و سالم بودن اعضای تولید کننده آواهای زبان به تدریج هم کمبود آواشناختی و هم کمبود های مورفولوژیکی و سینتاکتیک خودرا تکمیل می نماید و آگاهی کامل ناخودآگاه در مورد زبان مادری را صاحب می شود. اگر این روند بازتاب روند تاریخی باشد [11] (که هست)، می توان تحلیل علمی مناسبی از روند شکل گیری آواها را ارائه داد.

-                 از مقایسه ماتریال های موجود در زبانهای متعلق به اورال – آلتای (تیپ زبان های التصاقی) می توان تا حدودی به روند شکل گیری و نیز ترتیب شکل گیری واج ها پی برد. قبل از بررسی این ماتریالها به سؤال هایی که در مورد تغییرات بعضی از کلمات دخیل از فارسی و عربی به ترکی آذربایجانی پیش می آید می پردازیم: تیرباران (فارسی) = تیله بوران tiləboran (ترکی آذری)، برق (عربی) = بلق bəlq (ترکی آذری)، اقرار (عربی) = ایلقار ilqar (ترکی آذری)[12]. کلیه تغییرات واکه ای و نیز جابجایی همخوانها بر اساس قانون واژواجی قابل توجیه است. اما تبدیل [ر] به [ل] با هیچ یک از زبانشناسی تصویری قابل توجیه نیست.

می دانیم که اگر کلمات دخیل از زبان مبدا به زبان مقصد دارای واجی باشد که در زبان مقصد وجود ندارد، این واج یا حذف میشود (مانند اعتقاد عربی که بعلت عدم وجود همخوان [ع] در زبان های فارسی و ترکی حذف می شود e:teqad / e:tiqad) و یا تبدیل به نزدیکترین واج زبان مقصد می گردد (صلح عربی = solh / sülh فارسی و ترکی، ثواب عربی = səvab / savab فارسی و ترکی، ظلمت، موضوع، ذات طریق (عربی) = zolmət / zülmət, mo:zu / mövzu, zat / zat, təvağ / təriq  (فارسی و ترکی)). اما اگر واج یا واجهایی از کلمات دخیل علیرغم وجود آن واج در زبان مقصد بدون تاثیر قوانین واژواجی تغییر نماید، در اینصورت حتما واج دخیل با واج جایگزین زمانی تقابل تشکیل نمی داده و یا واج دخیل اصلا وجود نداشته است[13]. با این حساب می دانیم که در زبان ترکی آذری هر دو واج [ل] و [ر] وجود دارد. اما چون زمانی واج [ر] وجود نداشته و یا واجگونه واج [ل] بوده، در کلمات دخیل بعلت عدم توجه به جنبه مورفولوژیکی و بر اساس اصول سینتاکتیکی واج [ر] براحتی تبدیل به واج [ل] می شود. زبان ژاپنی از این نظر نمونه است. الف) در این زبان فقط 5 واکه وجود دارد. ب) در این زبان فقط دو هجا وجود دارد. [ل] و [ر] واجگونه های [ل] هستند[14]. اگر این نتیجه زبانشناس هارا که مورفئم های اولیه زبان های تیپ التصاقی از یک هجا تشکیل می شدند قبول داشته باشیم می توانیم نتیجه بگیریم که زبان ژاپنی از نظر آوایی و هجایی دستخوش آنچنان تغییراتی نشده است.

در زبان های ترکی بحثی است در مورد تبدیل همخوانها به یکدیگر. بدین معنی که این تبدیل هم در پروسه شکل گیری یک زبان (مثلا زبان آذربایجانی) و هم بین زبان های مختلف صورت می گیرد. بعنوان مثال در ترکی آذری تبدیل واج [ت] به واج [د] در کلمه «get » (گئت، گئدیر، گئدیش و ...)، تبدیل [ک] به [گ] و [ی] در کلمه «چؤرک çörək» (çörəgi / çörəyi) قابل مشاهده است.

در مورد تبدیل بین زبان ها می توان کلمه آیی (خرس) و آیاق (پا) را مثال زد. این کلمه و کلمات مشابه در زبان های ترکی دارای سه صورت است: در گروه زبان های «ی» به همان صورتی است که در بالا ذکر شد (زبان آذربایجانی جزء همین گروه می باشد). گروه زبان های «د» کلمات فوق را بصورت «آدی» و «آداق» و گروه «ز» بصورت «آزی» و «آزاق» تلفظ می کنند. جالب است که زبان آذربایجانی هم زمانی جزء گروه «ز» بود که در نام یک غار (آزیخ ماغاراسی) و نام شخص (آزی) تا امروز مانده است. می دانیم که در قدیم در ترک ها نام حیوانات (و حتی گیاه را) را برای انسان نیز می گذاشتند. مثلا از اسامی زنان «مارال»، «جیران»، «دورنا»، «گؤیرچین»، (از نام حیوانات)، «بنؤوشه»، «لاله» (نام گیاه) و از اسامی مردان «به­بیر»، «آسلان»، «کلی»، «آزی» و غیره را می توان نام برد. از زمانی که خرس بموازات قدرتش (جنبه مثبت) به کودنی و نفهمی (جنبه منفی) مشهور شد، قاعدتا نبایستی از این نام استفاده بشود. واقعیت هم همین است. اما همزمان با این تغییر، زبان نیز از گروه «ز» جدا و به گروه «ی» ملحق شد و دیگر کلمه «آزی» مفهوم خرس را از دست داد و لذا استفاده از آن منسوخ نشد. سیستم تغییر همخوانی به همخوان دیگر در زبان های ترکی (و نیز تیپ التصاقی) بشرج زیر می توان جمعبندی نمو:

ف – پ، پ – ب، و – ب، د – ت، س-ش، س-ز، ک- ق، ک-گ، ک-خ، چ-ت.

لازم بذکر است که برخی از این تغییرات اکنون هم در زبان های مختلف ترکی بوضوح دیده می شود. مانند: دیل – تیل، وئر – بئر، تاس – تاش، تاش – داش و ... اما باقیمانده های اکثر این تغییرات در اسامی جغرافیایی نمایان است که در شاخه توپونیم شناسی از شعبه انوماستیک زبانشناسی مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.

سیستم هجایی زبان آذربایجانی

قبل از هر چیز این را ذکر می کنم که تاکنون در هیچ یک از ادبیات زبانشناسی (ظبیعی است که منظور کتاب هایی است که بنده مطالعه کردم) فارسی، آذربایجانی و انگلیسی برخورد قانع کننده در مورد تصور هجا بطور کلی و هجاهای زبان های ترکی و فارسی بالاخص، ندیدم. اول نمونه هارا ارائه داده بعد به تحلیل آن می پردازیم:

آقای دکتر یدالله ثمره در اثر گرانقدرشان در مورد انواع هجاها می نویسد:

در فارسی سه نوع هجا وجود دارد بدین قرار: CV, CVC, CVCC[15]

مؤلف در همین کتاب و در جدول 5-1 واژه های «عبد»، «عقد» و «بعد» را بصورت های ?əbd, ?əqd, bə?d قید نموده است[16]. و نیز تعداد همخوان های زبان فارسی را 23 (? را هم همخوان حساب می کند) می داند[17].

زبانشناس آذربایجانی ا. دمیرچی زاده در کتاب «زبان آذربایجانی معاصر» ضمن بحث در مورد آواهای سونور (طنیندار) می نویسد: «لازم بذکر است که بعلت اولویت تن موسیقیایی در صامت های سونور این صامت به واکه ها شباهت زیادی دارد. لذا در بعضی از زبانها صامت های سونور همچون واکه ها هجا ساز می باشند»[18].

همین زبانشناس در بخش مربوط به هجاها، سیستم هجایی زبان آذربایجانی را بشکل زیر جمعبندی کرده است:

«معلوم می شود که در زبان ادبی معاصر آذربایجان 17 تیپ هجا وجود دارد[19]: V, VC, CV, CVC, VCC, CVCC, CCVC, CCV, CCCV, VCCC, CCVCC, CVCCC, CCCVC, CCCVCC, CCVCCC, CCCVCCC, CVCCC,

مؤلف سپس اضافه می کند که  تعداد هفت هجای اولی مخصوص کلمات آذربایجانی و یا کلمات دخیل پر استفاده، ده هجای دیگر مخصوص کلمات خارجی است[20].

ماایماتیمی و ژیمئی فنگ در مورد سیستئم هجایی ای زبان همان اشتباهات زبان شناسان آذربایجانی را تکرار کرده و فرمول هجای اویغوری را بشکل زیر جمعبندی نموده ایند:

V, CVC, VC, CV, CVCC, VCC, CCVCC, CCVC, CCV, CVVC, CVCCC, CVV

البته در ادامه توضیح مؤلفین تلویحا اشتباه بودن چنین پنج صورت هجایی معلوم می شود:

… First six syllable types are most frequent syllables in native (Turkic) words.

این مثالها را میتوان اضافه نمود. اما چون ما قصدمان تحلیل سیستم هجایی و نیز هجا نویسی زبان آذربایجانی است، همین تعداد مثال کافی است. واقعیت این است که در کلیه مثال های بالا دو نوع اشتباه وجود دارد: الف) اشتباه اول ناشی از وابستگی به شکل نوشتاری واژه هاست. و الا بر همگان روشن است که هیچ هجایی نه در زبان آذربایجانی و نه در زبان فارسی با CC شروع نمی شود. این بدان معناست که نه گویشوران آذربایجانی و نه فارسی چنین تلفظی را ندارند و اگر واژه ای دخیل دارای هجایی باشد که با CC و یا CCC شروع می شود و یا به CCC ختم شود، با اضافه کردن واکه (V) موارد بالا را به شکل زیر در می آورند: (CVC, CVCC, C,CVC) که جزء هجاهای ممکن می باشند. مثلا واژه لوستر (lustr) با شکل هجایی cvccc تبدیل به luster با شکل هجایی cvc,cvc می شود. اما زبان شناسان آذربایجانی با توجه به شکل نوشتاری «رضا» (rza)، «تراکتور» (traktor)، «گرافیک» (qrafik)، «شتراوس» (ştraus) و ... به نتایج اشتباه آمیز رسیده و تعداد هجاهای زبان اذربایجانی را  17 نوشتند. در جدول زیر تیپ و نوع هجاهای ممکن در زبان آذربایجانی را ارائه می دهیم:

چنانکه از جدول معلوم است:

هجاهایی که با واکه آغاز می شود، «اؤرتوسوز» (بدون پوشش) نامیده می شود.

هجاهایی که با همخوان آغاز می شود، «اؤرتولو» (پوشیده) نامیده می شود.

هجاهایی که به واکه ختم می شود، «آچیق» (باز) نامیده می شود.

هجاهایی که به همخوان ختم می شود، «قاپالی» (بسته) نامیده می شود.

هجاهایی که با واکه آغاز و به واکه ختم می شود، «اؤرتوسوز - آچیق» (بدون پوشش - باز) نامیده می شود.

هجاهایی که با واکه آغاز و به همخوان ختم می شود، «اؤرتوسوز - قاپالی» (بدون پوشش - بسته) نامیده می شود.

هجاهایی که با همخوان آغاز و به واکه ختم می شود، «اؤرتولو - آچیق» (پوشیده - باز) نامیده می شود.

هجاهایی که با همخوان آغاز و به همخوان ختم می شود، «اؤرتولو - قاپالی» (پوشیده - بسته) نامیده می شود.

در پایان یاد آوری یک چیز دارای اهمیت است. زیرا موجب برداشت های ناصحیح در آواشناسی و بالطبع در هجاشناسی می شود. آن، مسئله همزه و طرز ایجاد آن یعنی (?) می باشد. شکل چاکنایی برخی آواها زخاطر جداکردن آن آوا از آوای بعدی است. که می توان آن را «مکث» نامید. بعبارت صحیح تر (?) نقش ویرگول در نوشتار است. این در زبانشناسی عربی همزه نامیده می شود. مثلا واژه «آب» در فارسی اگر ab? تلفظ شود (که چنین نیست) تغییر a در حد واجگونگی است. آیا می شود در واژه abad بین a اولی با a دومی تقابلی دید؟ مسلم است نه. اگر هجا نویسی بر اساس واج است، پس نمی توان واجگونه a? را در هجا نویسی آب و یا آباد بکار برد.

به دو جمله زیر در عربی دقت کنیم:

انت تعلم العربی. ən-tə təg˚-lə-mul-ə- rə-bi.

اانت تعلم العربی؟ ?ə-?ən-tə təg˚-lə-mul-ə- rə-bi?

از منظر نظری می توان به این نتیجه رسید که: وقتی دو واکه پشت سر هم قرار می گیرند یا ایجاد دیفتونگ ایجاد می شود و یا حالت چاکنایی بوجود می آید. با این حساب دیفتونگ o͡u در واژه های toux و soux را بصورت چاکنایی تلفظ کرد: to?ux و so?ux. اما چون با سیستم آواشناختی آذربایجانی سازگار نیست، لذا چنین تلفظی بوجود نمی آید.

 ادبیات منابع فارسی:

-       یدالله ثمره، آواشناسی زبان فارسی، آواها و ساخت آوایی هجا، ویرایش دوم، انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، چاپ هشتم، 1383.

-       علی محمد حق شناس، آواشناسی (فونتیک)، انتشارات آگاه، چاپ هشتم، 1382.

-       ویلیام اگرادی، مایکل دابروولسکی، مارک آرنف، در آمدی بر زبانشناسی معاصر، ترجمه دکتر علی درزی، جلد اول، انتشارات سمت، چاپ اول، 1380.

-       آر. اچ. روبینز، تاریخ مختصر زبانشناسی، ترجمه علی محمد حق شناس، انتشارات نشر مرکز، چاپ هفتم، 1385.

-       دکتر حسین  محمدزاده صدیق، سه سنگیاد باستانی، انتشارات اختر، چاپ اول، 1387.

-       حسین حاتمی، زبان فارسی، کتاب درسی برای دانشجویان سال دوم دانشکده شرقشناسی دانشگاه دولتی باکو، انتشارات یازیچی، باکو، 1986.

-       جمیله صادیقووا و طیبه علسگرووا، تحقیقات دانشمندان آذربایجانی در مورد زبان فارسی، چاپ باکو، ترجمه عباد ممی زاده، از انتشارات شورای گسترش زبان فارسی.

منابع زبان های ترکی:

-       قوربان عبیدوللا شهریاری، ئیلیپبه، چونقلار اوچون درسلیک، اوسمورلر نشریاتی، چاپ چین، 1996.

-                 لی شیانق خانمد تومور، پارس تیلیدین ساوات، میللتلر نشریاتی، چاپ چین، 1990.

-                 Azərbaycan sovet ensiklopediyası, 10 cilddə, Bakı, 1982.

-                 Nigar Rəfibəyli, ana səsi, Bakı.

-                 Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, 4 cilddə, Azərbaycan SSR elnlər akademiyası, Nəsimi adına dilçilik institutu, elm nəşriyyatı, Bakı, 1980.

-                 Ağamusa Axundov, Azərbaycan dilinin fonemlər sistemi, Bakı.

-                 Afat Qurbanov, ümumi dilçilik, 2 cilddə, pedaqoji institutlar üçün dərslik, maarif nəşriyyatı, Bakı, 1989.

-                 Manas Ensiklopediyası, 2 cilddə, qırqız ensiklopediyasının başkı redaksiyası, Bişkek, 1995.

-                 Ə. M. Dəmirçizadə, müasir Azərbaycan dili, ikinci nəşri, maarif nəşriyyatı, Bakı, 1984.

-                 ش. سامی، قاموس ترکی، استامبول، 1317 هجری قمری.

منابع انگلیسی:

-       Grover Hudson, essential introductory linguistics, Michigan state university, first published 2000.

-       Peter Ladefoged, a coursein phonetics, second edition, university of California, Los Angeles, 1982.

-       H. H. Stern, fundamental concepts of language teaching, Oxfird university press, 1991.

-       George Yule, the study of language, Cambridge university press, 1988.

منابع اینترنتی:

-       Seiichiro Inaba, moras, syllables, and feet in Japanese, California state university,

-       Jonathan North Washington, an investigation of Kyrgyz rounding harmony, 2006.

-       Maimaitimin Saimaiti and Zhwei Feng, a syllabification algorithm and syllable statistics of written Uyghur.

-       Jonathan North Washington, phonetic and phonological problems in Kyrgyz, 2007.

-       Gregory D. S. Anderson, historical aspects of Yakut (saxa) phonology, university of Chicago.

-       Dr. Nancy Hall, homework 5, Russian loanwords in kirghiz, 2004.

-       Kota Ohata, phonological differences between Japanese and English, Indiana university of Pennsylvania.

-       Kunia Nasukawa and Phillip Backley, the internal structure of 'r' in Japanese.

-       A. Cüneyd Tantuğ, Eşref Adalı and Kemal Oflazer, computer analysis of the Turkmen language morphology.

-       Chris Golston & Tomas Riad, the phnology of classical Arabic meter.

-       Laurence Labrune, the phonology of Japanese /r/.

-       Albina Raisovna Davliyeva, an investigation of Kazan Tatar morphology. 2010.