^{_{فضولی غزللرینین شرحی}}

^{_{(بیرینجی غزل)}}

^{_{1-   قد انارالعشق للعشاق منهاج الهدا}}

^{_{سالک راه حقیقت عشقه ائیلر اقتدا}}

^{_{1-   عشقدیر اول نشئه کامل کیم اونداندیر مدام}}

^{_{می ده تشویر حرارت، نی ده تاثیر صدا}}

^{_{2-   وادی وحدت حقیقتده مقام عشقدیر}}

^{_{کیم مشخص اولماز اول وادی ده سلطاندان گدا}}

^{_{3-   ائیلمز خلوت سرای سر وحدت محرمی}}

^{_{عاشقی معشوقدن، معشوقی عاشیقدن جدا}}

^{_{4-   ای که اهل عشقه سؤیلرسن ملامت! ترکین ائت}}

^{_{سؤیله کیم ممکن مودور تغییر تقدیر خدا؟}}

^{_{5-   عشق کیلکی چکدی خط حرف وجود عاشقه}}

^{_{کیم اولا ثابت حق اثباتیندا نفی ماعدا}}

^{_{6-   ای فضولی! انتهاسیز ذؤق بولدون عشقدن}}

^{_{بؤیله دیر هر ایش کی، حق آدیلا قیلسان ابتدا}}

^{_{ایضاحات:}}

^{_{1-   قد انارالعشق للعشاق منهاج الهدا}}

^{_{سالک راه حقیقت عشقه ائیلر اقتدا}}

^{_{بلکه ده بؤیوک فضولی حافظدن الهام آلاراق بیرینجی غزلین بیرینجی میصراع سینی عرب دیلینده دئمیشدیر. بلکه ده. حافظ دئییر:}}

^{_{الا یا ایهالساقی ادر کاسا و ناولها، (ای ساقی می دن بیر کاسا وئر و چک باشینا اونو).}}

^{_{که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها، (چونکی عشق بیرینجی مرحله ده آسان گؤرونوردو، لاکین قاباغا مشکللر چیخدی).}}

^{_{ائله بوراداجا قید ائدک که، حافظ اوسانیب سارسیلاندا همیشه می جامینا سیغینیر:}}

^{_{اگر غم لشکر انگیزد، که خون عاشقان ریزد،}}

^{_{من و ساقی بهم سازیم و بنیادش بر اندازیم.}}

^{_{فضولینین یولو ایسه تام باشقادیر. تحملو، دؤزومو توکه ننده عشقین اؤزونه سیغینیر. چونکی: قد انارالعشق للعشاق منهاج الهدا: عشق عاشیقلرین هدایت چیراغیدیر. بو چیراقلا عاشیقلرین یولو ایشیقلانیر. تصادفی دئییل کی، لیلی مجنون پوئماسیندا دؤزوم توتومو چاتیشمایاندا، «یارب بلای عشقیله قیل آشنا منی» دئییر...}}

^{_{بیلدیگیمیز کیمی عرب دیلی زامان فورمالاری باخیمیندان اولدوقجا یوخسول بیر دیلدیر. عرب خالقلارینین زامانین مختلف فورمالاری حاققیندا اؤزوندن آسیلی اولمایان تصورلری اولسا دا، اونو ایفاده ائدن سؤزلری یوخدور. اونا گؤره ده بو فورمالاری ایفاده ائتمک اوچون یا جمله نین عمومی قورولوشوندان، یاخود دا بعضی واسیطه لردن استفاده ائدیرلر. مثال اوچون قورآن کریمدن بیر آیه یه دقت یئتیرک: یا ایهاللذین امنو کتب علیکم الصیام کما کتب علی اللذین مین قبلکم... بورادا بیرینجی کتب «شهودی کئچمیش»(گذشته ساده) اولدوغونا باخمایاراق «نقلی کئچمیش»(ماضی نقلی)، ایکینجی «کتب» ایسه یئنه «شهودی کئچمیش»(گذشته ساده) اولدوغونا باخمایاراق «اوزاق کئچمیش»(ماضی بعید) مضمونوندا قاورانیلیر. شهودی کئچمیشی نقلی کئچمیشه دؤنده رن واسیطه لردن بیری ده «قد» اؤن شکیلچیسیدیر(پیشوند). دئمه لی «قد انارالعشق» عشق یاندیرمیشدیر دئمکدیر. بونونلا دا بیرینجی میصراعنی آشاغیداکی کیمی معنالاندیرماق دوزگوندور: عشق عاشیقلر اوچون هدایت چیراغینی یاندیرمیشدیر. [بونا گؤره ده] حقیقت یولونون یولچولاری عشقه اقتدا ائتمه لیدیرلر. حقیقت یولونون یولچولاری ایسه عاشیقلردیر.}}

^{_{اصلینده فضولینین بیرینجی غزلی غزللرین گیریشی، عشقین ایضاحیدیر. دئمک عشق 1) حقیقت یولو، عاشق ایسه بو یولون یولچوسودور.}}

^{_{2- عشقدیر اول نشئه کامل کیم اونداندیر مدام}}

            ^{_{می ده تشویر حرارت، نی ده تاثیر صدا}}

^{_{عشق ندیر؟ سعدی دئییر:}}

^{_{«ای مرغ سحر عشق ز پروانه بیاموز، (ای سحر قوشو! عشقی پروانه دن اؤیرن).}}

^{_{کان سوخته را جان شد و آواز نیامد (او یاندی، جانی چیخدی، آمما سسی چیخمادی).}}

^{_{این مدعیان در طلبش بی خبرانند (بو مدعاچیلار جانانی سئومه یی بیلمیرلر).}}

^{_{وان را که خبر شد خبری باز نیامد (بیلنلرین اؤزوندن ایسه یاندیقلاری اوچون بیر خبر چیخمادی، اونلاردان خبر یوخدور)[1].}}

^{_{بیتین معناسیندان بئله بیر عمومی لشدیرمه چیخارماق اولار کی، سعدی «پروانه»نی حقیقی عاشیق حساب ائتسه ده عشقین نه اولدوغو قناعتینه گله بیلمیر، اونون ماهیتینی آچا بیلمیر. فضولی ایسه، «آه و فریادین فضولی اینجیدیبدیر عالمی، گر بلای عشقیله خشنودسن غوغا ندیر؟» دئیه رک «عشقین» چوخ لذتلی بیر بلا اولدوغو قناعتینده دیر.}}

^{_{حافظ یئنه ده عشقی می له باغلایاراق دئییر: ساقی به نور باده بر افروز جام ما، مطرب بگو که کار جهان شد به کام ما. ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم، اd بیخبر ز لذت شرب مدام ما.}}

^{_{عشق ندیر؟ فضولی بو بیتده عشقی «نشئه کامل» بیلیر و بئله بیر قناعتی ایفاده ائدیر: عشق نشئه کاملدیر، بونا گؤره ده می ده کی حرارت و نی سسینده کی تاثیر عشقدندیر. دئمک عشق 2) نشئه کاملدیر. نشئه نارکوتیک (مخدر) ماده لرین قبولوندان سونرا بئیینده یارانان کاذب دونیادیر. بو دونیادا البته نه قایغی وار نه غم وکدر! انسان بو دونیادا اؤز حقیقتینی اونودور. باشقا غیر حقیقی و خیالی بیر عالمه دالیر. لاکین بو عالم کئچریدیر، موقتی دیر، هله لیکدیر و عینی حالدا حقیقی عالمله آراسی، علاقه سی تام کسیلمیر. باشقا سؤزله دئسک نارکوتیک مادده لرین یاراتدیغی نشئه ناقصدیر. بوندان علاوه «نشئه نی پوزان» فاکتورلار لاپ یاخیندادیر. بونا گؤره ده عارفلرین قناعتینه گؤره انسان ماددی واسیطه لرله «نشئه کامل» مقامینا چاتا بیلمز. نشئه کامل اؤزونو تمامیله اونوتماق، «اؤز» دونیاسینی محو ائتمک و حقیقتلر حقیقتینه وارماق، او حقیقتین ایچینده اری ییب یوخ اولماقلا ممکن اولا بیلر. گلین بو سؤزلری شاعیرین اؤزوندن دینله یک:}}

^{_{اؤیله سرمستم که، ادراک ائتمزم (ائتمه رم) دونیا ندور}}

^{_{من کیمم، ساقی اولان کیمدیر، می و صهبا ندور؟}}

^{_{گرچه جاناندان دل شیدای اوچون کام ایسته رم}}

^{_{سورسا جانان بیلمه دن کام دل شیدا ندور؟}}

^{_{حکمت دونیا و ما فیها بیلن عارف دئییل}}

^{_{عارف اولدور بیلمه یه دونیا و ما فیها ندور.}}

^{_{بئله بیر سویه یه، عرفان سویه سینه چاتان عاشق «عشق دردیله خوشام، ال چک علاجیمدان طبیب» دئیه جک، ساغالماغی «هلاک»، حکیمین درمانینی ایسه «زهر» حساب ائده جک.}}

^{_{عشق دونیاسینین درینلیگینه البته وارماق اولماز. چونکی فلسفی- ائستئتیک منطقه اساسا عشق اجتماعی انسانین ازلی و ابدی مؤضوعسودور. انسان یالنیز اؤز ائستئتیک- معنوی انکیشافی سویه سینده اونو درک ائدیر، اوندان ذؤوق آلیر. بؤیوک فضولیمیز ده عشق فضاسیندا گزیب دولاندیقدان و اونون درینلیگینه واردیقدان سونرا سون درجه ساده، لاکین جاوابسیز بیر سواللا قارشیلاشیر:}}

^{_{بس کی، هجرانیندادیر خاصیت قطع حیات}}

^{_{اول حیات اهلینه حیرانم کی، هجرانیندادیر.}}

^{_{عرفان ساحه سینه گلدیکده ایسه ایکی واسیطه، «می» و «نی» واسیطه سی هامی یا تانیشدیر. حافظ دئییر:}}

^{_{ساقی به نور «باده» بر افروز جام ما (ای ساقی! می جامینی می نورو ایله ایشیقلاندیر).}}

^{_{مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما (ای مطرب! دئنن کی، فلک آرتیق بیزیم مرادیمیزا اویغون فیرلانیر).}}

^{_{ما در پیاله عکس رخ یار دیده ایم (بیز می جامیندا یارین اوزونو گؤروروک)}}

^{_{ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما (داواملی ایچمه ییمیزین لذتی ده ائله بوندادیر و سنین خبرین یوخدور).}}

^{_{علی آقا واحد ایسه داها آیدین و داها بیر معنالی شکیلده;}}

^{_{ساقی دولانیم باشینا می جامینی گزدیر}}

^{_{سر مست اولوم باشیما میخانه دولانسین،}}

^_دئییر.

^{_{فضولیه گلدیکده ایسه او، «می»ده کی «تشویر حرارتی» عشقدن قایناقلانان بیر مقام بیلیر. داها دوغروسو عاشیقلرین ایچدیگی می انسانی پیان ائله ین می ایله فرقلیدیر و بو فرق ماهوی خاراکتئر داشی ییر.}}

^{_{نی مؤوضوعسونا گلینجه مولوی دئییر:}}

^{_{بشنو از نی چون حکایت می کند}}

^{_{وز جداییها شکایت می کند}}

^{_{دئمک نی سسی هجران باغیرتیسیدیر. آیریلیق ماجراسینین ایفاده سیدیر. لاکین مولویه گؤره آیریلیقلارین باشیندا انسانین غربته دوشمه سی، اؤز اصلیندن آیریلماسی دورور. بو آیریلیغی ایضاح ائده رک دئییر:}}

^{_{کز نیستان تا مرا ببریده ان}}

^{_{از نفیرم مرد و زن نالیده اند.}}

^{_{البته مولوی نین بو قناعتینین اساسیندا چوخ گوجلو بیرفلسفی- هومانیتار منطق دورور. فضولی ایسه بوتون بونلارا یاددیر. او، محبت مؤضوعسونا بو جور یاناشمانی اساسسیز عقل تدبیری حساب ائدیر:}}

^{_{ای فضولی عشق منعین قیلما ناصحدن قبول}}

^{_{عقل تدبیریدیر او، سانما کی، بیر بنیادی وار.}}

^{_{اونا گؤره ده فضولینین «نی»یه اؤز باخیشی، اؤز یاناشماسی، اؤز مناسبتی وار:}}

^{_{ناله دندیر نی کیمی آوازه عشقیم بلند}}

^{_{ناله ترکین قیلمازام نی تک کسیلسم بند- بند}}

^{_{و... ووصالا چاتماق اوچون اؤز بختینه سیغینمالی اولور:}}

^{_{قیل مدد ای بخت یوخسا کام دل ممکن دئییل}}

^{_{بؤیله کیم اول دلربا بی درددیر، من دردمند}}

^{_{دئمک 3) عشق «می»دن قایناقلانان حرارت و 4) «نی» سسیندن بوراخیلان تاثیردیر.}}