|
آرچا
|
||
|
ادبی ، بديعي و اجتماعي |
مقدمه
سؤز یوخدور کی، هر خلقین مدنیتینین مختلف جهتلری، مختلف یؤنلری و تظاهر فورمالاری واردیر. مثلا، معنوی مدنیتینین تظاهر فورمالاریندان عادت – عنعنهلر، مراسملر، امک و معیشت نغمهلری، آدقویما، مادی مدنیتین تظاهر فورمالاریندان ایسه اکینچیلیک، سووارما سیستئملری، کندسالما، قلعه تیکمه، یول چکمه، کؤرپو سالما و س. آدلارینی چکمک اولار. آد قویمانین اؤزو ایکی حصهیه بؤلونور: انسان آدلاری، یاخود آنتروپونیملر، جغرافی آدلار، یاخود توپونیملر. جغرافی اشیالارین اؤزو یا انسانین اؤز الینین محصولو اولان قلعهلار، شهرلر، کندلر (یاشاییش یئرلری)، بولاقلار، آرخلار، بندلر، سو آنبارلاریدیر، یا دا طبیعتین محصولو اولان داغلار، درهلر، کئچیدلر، دوزلر، بوزقیرلار، یاللار، گدیکلر، دنیزلر، گؤللر، چایلار، چایلاقلار و س.دیر.
جغرافی آدلارین تدقیقاتی گؤستریر کی، بو آدلاردا خلقین، او جملهدن آذربایجان خلقینین مادی و معنوی مدنیتینین بو و یا دیگر جهتلری اؤز انعکاسینی تاپمیشدیر. بئله کی، بوتون توپونیملر یا معین شخصین آدی ایله باغلیدیر (مازان قیشلاغی، جعفر آباد،)، یا صنفی خاراکتئر داشیییر(بویاقچیلی، دمیرچی کندی)، یا دینی فعالیتله باغلی اولور (زئیوه، خنهیی، قوم، پیرهقوم، شمسووار، شاماسبی، جمکران)، یا جغرافی خصوصیتلری عکس ائتدیریر (تپه، آغدره، آغجاکند، لؤکباتان، قاطیر یوران، آخماز)، یا بیر سیرا حادثهلری خاطیرلادیر (شیرین اؤلن گؤلو، قولامحسین اؤلن گؤلو)، یا نهایت تایفالارین آدی ایله باغلی اولور ( یئکهلی، قارالار، ساکسیلی، سالتاوار، آرمینی کندی، نوشار، شهرهور و س.). قید ائدک کی، آذربایجان توپونیمیاسیندا تایفا آدلاری ایله باغلی جغرافی آدلاری، ائتنونیملر تام چوخلوق تشکیل ائدهرک آپاریجی رول اویناییر.
نظره آلساق کی، آذربایجان خلقینین ائتنوگئنئزینده اشتراک ائدن تایفالارین و تایفا بیرلیکلرین چوخو تاریخی منبعلردن علاوه، یعنی تاریخی منبعلرده قیده آلینان و آلینمایان ائتنیک آدلار، دیگر جغرافی اراضیلردن آذربایجانا گلمیش و ابدی مسکونلاشمیش تایفالارین آدی بیر سیرا توپونیملرده قالمیشدیر. دئمک توپونیمشناسلیق عینی حالدا آذربایجان تاریخینده ائتنیک میقراسیالاری آیدینلاشدیرماقلا یاناشی آذربایجان ائتنوقرافیاسینین قارانلیق جهتلرینین آیدینلاشدیریلماسینا عوضسیز خدمت ائده بیلر. بو حاقدا میفوائتنیک آدلار خصوصی اهمیت کسب ائدیر.
اردبیل ولایتینین توپونیمیاسیندا آپاردیغیمیز آراشدیرمالار، عینی حالدا ایرانین دیگر یئرلرینه ده باش چکمهییمیز گؤستریر کِی، میفوائتنیک آدلاردان توتموش تایفا بیرلیکلرینه کیمی هامیسینین آدی توپونیملریمیزده تام آردیجیللیقلا اؤز عکسینی تاپمیشدیر. همین آردیجیللیغی علاقهدار بؤلومدهکی جدوللرده گؤرمک اولار.
معلومدور کی، هر بیر تدقیقات اثری معین سؤاللارا جواب کیمی میدانا چیخیر. توپونیمیک تدقیقاتلار، او جملهدن الینیزدهکی اثر آشاغیداکی سؤاللارا جواب وئرمک مقصدی گودور:
گؤرهسن جغرافی آدلاری یارادانلار معین پرینسیپیال عنعنهیه اساسلانمیشلارمی؟
جواب مثبت اولدوغو تقدیرده، گؤرهسن بو عنعنهلر بوتون خلقلاردا عینیدیرمی؟
آذربایجان خلقینین آد قویما پرینسیپلری هانسیلاردیر؟
توپونیمیک تدقیقاتلار، او جملهدن بیزیم آپاردیغیمیز تدقیقات گؤستریر کی،
1- بوتون خلقلار جغرافی عارضهلره آد وئررکن معین پرینسیپلره اساسلانمیشدیر. ائله بونا گؤره ده آدوئرمه پروسئسینین محصولو اولان جغرافی آدلار لاندشافتینا سیستئملیلیک حاکیمدیر. همین سیستئملیلیک و پرینسیپیاللیق بیزه هم قایناقلارداکی آدلارین دوزگون اوخونماسیندا هم ده بو و یا دیگر آدلارین تحریف اولوب، اولمادیغینی، داها دوغروسو اویدورما اولوب اولمادیغینی معینلشدیرمکده یاردیم ائدیر. مثال اوچون بیز «نیکشهر»ین انضباطی بؤلگوسوندهکی جغرافی آدلارینی آراشدیرارکن همین شهرین آدینین قوندارما (جعلی) اولدوغو قناعتینه گلدیک و «نیک شهر» یوخ، «کههیر» اولدوغونو اؤیرندیک.
2- بو و یا دیگر خلقلاردا فرقلی آدقویما پرینسیپلری اولموشدور. مثلا آذربایجان خلقیندا آپاریجی پرینسیپ اتنونیملر، تالیشلاردا جغرافی خصوصیت، فارسلاردا ایسه آنتروپونیملر اولموشدور. ماراقلیدیر کی، آذربایجانین جغرافی آدلار سیستئمی محدود رئگیونال منطقهلری چیخماق شرطی ایله ایرانین بوتون منطقهلرینه حاکیمدیر. بونون اؤزو تاریخچیلره، جغرافیا شناسلارا، ائتنونولوقلارا، خصوصیله آذربایجان دیلینین تاریخی ایله ماراقلانانلارا کسکین و دانیلماز فاکتیکی شرایط یاراتمیشدیر. «چونكي عموميتله آدلاردا ، اؤزلليكله جغرافي آدلاردا ساخلانيلان ماتئرياللار هر ميللتين تاريخي، ديلي، ائتنيك(قؤومي) قايناغي، تاريخي جغرافياسي حاققينداكي بير چوخ دويونلرين آچيلماسيندا، دولاشيق مسئلهلرين حللينده مستثنا رول اوينایير. بو، خصوصيله سون عصردن باشلاياراق تورك ديللي خلقلارين تاريخيني يازاركن بير ضرورت كيمي ميدانا چيخمیشدیر».
بو و یا دیگر بو کیمی سؤاللار الینیزدهکی اثرده آیدینلاشدیریلمیشدیر. داها دوغروسو تواضعکارلیقدان اوزاق اولسا دا قید ائتمهلیییک کی، بو کتابین اوچ بؤیوک اوستونلویو واردیر:
اولا بوتون آدلارین رسمی و غیری – رسمی داییرهلرین قیده آلیندیغی فورماسی دئییل، اوریژینالی وئریلمیشدیر. بو، تکجه امانتدارلیق باخیمیندان دئییل، هم ده گلهجک تدقیقاتچیلارا عوضسیز امکان یاراتدیغی باخیمیندان دهیرلندیریلمهلیدیر.
ایکینجیسی: اثر آذربایجان خلقینین ائتنیک بازاسینی، میفو ائتنونیملرینی تکجه آذربایجان اراضیسینده دئییل، بوتون ایران سویهسینده تام آردیجیللیقلا ایشیقلاندیرمیش و بونونلا دا میفوائتنوقرافیامیزا، دولاییسی یوللارلا ایسه ائتنیک میقراسیالارین ایستیقامتلرینین آیدینلاشماسینا اؤز تحفهسینی وئرمیشدیر.
اوچونجوسو: بیرینجی دفعه اولاراق کتابدا قایناقلارین دوزگون اوخونماسی پروبلئمی ایرهلی سورولموش و عمومی شکیلده اولسا دا بئله حللینی تاپمیشدیر.
بیزیم تدقیقات و مشاهیدهلریمیز گؤستریر کی، مدنی وارلیغیمیزین ان مهم قولو اولان جغرافی آدلاریمیز (شخص آدلاریمیز، آنتروپونیملریمیز) آمانسیز تحریف، تالان و سویقیریما معروض قالمیشدیر. بو، ائله بیر حده چاتمیشدیر کی، توپونیملریمیزین تحریف، تالان و قیرغینا معروض قالدیغینا اینانمایانلار ایسه پانتورکیست آدلاندیریلیر و ان آزی قینانیلیر. لاکین هر هانسی بیر پروبلئمین رئال فورماسینین و اونو یارادان سببلرینین دوزگون قویولوشو اونون حللی اوچون اساس شرطدیر.
آدلارین تحریف و تالانی حاققیندا عمومی بیر تصور وار ایدی و ایندی ده واردیر. او دا بوتون بو تحریف و تالانلارین اساس بانیسی پهلوی سولالهسی اولدوغو قناعتی ایدی. بیز تدقیقات آپاردیغیمیز زامان بئله بیر قناعته گلدیک کی، بو تحریفلر هله عصرلر قاباق علاقهدار مؤوضوعلارین مؤلفلری و حتی جغرافی آدلاری قیده آلانلار طرفیندن ان چوخ فارس دیلینه آلودهچیلیک سببیندن حیاتا کئچیریلمیشدیر. مثلا، تصور ائدین کی، بیر داغین اطرافیندا دؤرد – بئش کند یئرلهشیر. دئمهلی همین کندلرین جغرافی خاصهلرینی، چایلارینی و داغلارینی قیده آلانلار همین داغین آدینی دا قیده آلمالی اولاجاقلار. توتاق کی، همین داغین آدی «گونئیداغ»دیر. آمما قیده آلانلاردان بیری اونو اولدوغو کیمی «گونئیداغ»، او بیریلری ایسه فارس دیلینده حرفی ترجمهسینی وئرهرک «کوه برآفتاب» کیمی قیده آلیر. یاخود ائله داغ وار کی، بیری «علی سیاه» کیمی، او بیری ایسه «عالی سیاه» کیمی قیده آلمیشدیر. داغین اصل آدی ایسه «آلقیر»دیر. دئمهلی قیده آلانلارین بیری «قیر» سؤزونو «قارا»، آل (ائل) سؤزونو علی، او بیریسی ایسه «قیر» سؤزونو «قارا»، «آل» سؤزونو ایسه «آلی» (عالی) کیمی قاورامیشدیر. اصلینده ایسه «آلقیر»ین بوراداکی معناسی «قیر تایفاسینا منسوب داغ» دئمکدیر. بو مثاللاری ایستهدیگین قدر آرتیرا بیلرسن. آمما بیز باشقا بیر مثاللا کفایتلهنیریک: یئنه بیر داغین آدی «برفته» کیمی قیده آلینمیشدیر. داغین اوریژینال آدی «قارطی»دیر. قیده آلان آدام اونو فارس دیلینه ترجمه ائتمک ایتهمیش و توپونیمین، داها دوغروسو ائتنواورونیمین بیرینجی حصهسینی «برف» ترجمه ائتمیش، ایکینجی حصهسینه ایسه بیلمهدیگینه گؤره توخونمامیشدیر. اصلینده ایسه «قار» تایفا آدی، «طی» ایسه قدیم تورک دیلینده داغ دئمکدیر(قافلانطیدا اولدوغو کیمی). ماراقلیدیر کی، بوتون بو تحریفلر اولدوغو کیمی و گئنیشلندیریلهرک هم 1332جی ایلده چاپ اولان «فرهنگ آبادی های ایران» اثرینده، هم ده «سازمان جغرافیایی کشور»ین بوراخدیغی 139 جیلدلیک کتابلاریندا داوام ائتدیریلمیشدیر. بوتون بونلار علاقهدار فصیلده لازیم بیلدیگیمیز حدده ایشیقلاندیریلمیشدیر.
معلومدور کی، تاریخ بویو (پهلوی سولالهسینین حاکمیتینه قدر) تایفالار، قبیلهلر و تایفا بیرلیکلری (اؤزللیکله تورکلر) کؤچهری حیات سورور و طبیعی و سوسیال شرایطدن آسیلی اولاراق داییمی میقراسیلارا معروض قالیردیلار. ائله تایفالار واردیر کی، ایزلرینی بالتیکیانی منطقهلردن و حتی آوروپادان توتموش اورتا آسیا و آلتای داغلارینا کیمی بؤیوک اراضیلرده گؤمک اولور. بیز همین مؤوضوع حاققیندا عمومی معلوماتین ضروری اولدوغونو نظره آلاراق آذربایجان و ائلهجه ده ایرانلا علاقهدار بعضی مهم تایفالار حاققیندا (ایستر تفرعاتی ایله، ایسترسه ده اجمال شکلینده) ایضاحات وئرمهیی لازیم بیلدیک.
بیلدیگیمیز کیمی توپونیمشناسلیق (ایراندا اولماسا دا) دونیادا آرتیق مستقل بیر علم ساحهسی کیمی فورمالاشمیشدیر. دیگر علم ساحهلری کیمی اونون دا اؤزونه مخصوص پرینسیپلری و تئرمینولوگیاسی واردیر. بیز همین تئرمینلرین ده اؤیرهنیلمه ضروریلیگینی نظره آلاراق «قیسا اونوماستیک تئرمینلر» لغتینی ده وئرمیشیک.
نهایت اوخوجولارین دقتینی توپونیمشناسلیق ادبیاتینا جلب ائتمک، عالیملرین و تدقیقاتچیلاری فانتستیک اویدورمالاردان اوزاقلاشدیریب دوزگون جهتده استقامتلندیرمک اوچون بعضی نمونهلردن عبارت ادبیات دا وئرمهیی لازیم بیلدیک.
ائله بوراداجا بیزه اثرین بوتون مرحلهلرینده اؤز یاردیملارینی اسیرگهمهینلره تشکروموزو بیلدیرمهیی بورج بیلدیک.
|