|
آرچا
|
||
|
ادبی ، بديعي و اجتماعي |
ع.م. آغداشلی
اردبیل ولایتینین جغرافی آدلاری
یئیجه [YEYCƏ](2)
کندین ائتنوقرافیاسی
گئییم: حال حاضیردا بعضی یاشلی قادینلاری چیخماق شرطیله گئییملر معاصر فورمادادیر. بو یازیداکی مقصدیمیز ایسه قدیم دؤوردن 100 ایل بوندان قاباغا کیمینین گئییملریدیر.
کیشیلرین باش گئییمی 50 ایل یوندان قاباغا کیمی اردبیل منطقهسینده استفاده اولونان «تاساکی»، بدن گئییمی «دون» آدلانان کؤینک، «آرخالیق» بئله باغلانان «قورشاق» و لوفهلی شالواردان عبارت ایدی. «آیاققابی» گؤندن حاضیرلانمیش «چاریق» ایدی. قیش مؤوسوملرینده الده توخونموش یون جوراب گئییر و سویوقدان قورونماق اوچون قیچلارینا دیزه کیمی «دولاق» دا ساریییردیلار. بو، خصوصیله دوهچیلر و عمومیتله قیش یولونا چیخانلار اوچون واز کئچیلمز ضروریلیکلردن ایدی. عینی حالدا سون درجه الوئریشلی اولان و دوه یونوندان توخونموش شریف بویون- قولاق و سینهنی سویوقدان ساخلاییردی. کیشی گئییملریندن پاپاق (تاساکی) حاققیندا بیر اینجهلیه اشاره ائتمهییمیز یئرینه دوشردی. اصلینده تاساکی قدیم «ساکلار»ا عاید اولان گئییمدیر. مشهور تاریخچی هئرودوت ساکلاری «شوش پاپاق» آدلاندیریردی. چونکی بو پاپاق کله قند شکلینده ایدی. مسئله بوراسیندادیر کی، او دؤور تورک- آذربایجان دیللرینده «تس» (ts) فونئمی اولدوغونا گؤره ایندیکی ساک سؤزو «تساک» تلفظ اولونوردو. سونرالار بو فونئم آرادان گئتدیکده یا عمومیتله «ت» فونئمی سؤزدن چیخاریلدی و «ساک» تلفظو یاراندی. یاخود دا «ts» آراسینا «a» فونئمی آرتیریماراق «تاساک» تلفظو میدانا گلدی. بونا گؤره ده بو سؤز منسوبلوق «ی» فونئمی قبول ائدهرک اونلارا منسوب پاپاق «تاساکی» آدلاندیریلدی[1].
قادین گئییملری «یایلیق»، «چارغات»، «کالاغایی»، اوزونلوغو توپوغا کیمی اولان «کؤینک»، «جیلیققا»، «یل»، «تومان» یاخود «دیزلیک». قید ائدک کی، قادینلار ان آزی اوچ تومان گئییردیلر. تومانین اوزونلوغو بئلدن توپوغا قدر اولوردو. وارلیلار 7 مئتر پارچادان تومان تیکیردیلر و هر مئتری بیر تاختا آدلانیردی. دئمهلی تومانلار 3 تاختا، 4 تاختا، 5 تاختا، 6 تاختا و 7 تاختا اولوردو. گؤروندویو کیمی تومان ان باهالی گئییم ایدی. تصادفی دئییلدیر کی، تویلاردا بئله بیر ماهنی دا سسلهنیردی:
داملارینین دالی دومان
اگنیمدن تؤکولوب تومان
منه تومان کیم آلاجاق؟
بس قیدیمه کیم قالاجاق؟
توی: شهر محیطیندن فرقلی اولاراق قیزلار و اوغلانلار هامیسی بیر- بیرینی عمللی باشلی تانیییرلار. اوغلانلار بولاق باشیندا، تویلاردا و دیگر ییغینجاقلاردا ایستهدیگی قیزلاری سئچیر، باجیلارینین یاخود گلینلرینین واسیطهسیله قیزا سیفارش گؤندهریردیلر. جاواب مثبت اولدوغو تقدیرده قیزین آتا – آناسینین نئجه دئیرلر آغزینی آراییردیلار. اونلارین دا جاوابی مثبت اولسایدی. ائلچیلیک ائدیردیلر. ائلچیلیکده مثبت جاواب آلماق بعضا اوزون چکیردی. آمما اوعلان طرفی هئچ ده اوسانمیر و «قیز قاپیسی شاه قاپیسیدیر» دئیه جاواب آلانا کیمی گئت گل ائدیردیلر.
مثبت جاواب آلدیقدان سونرا شیرنی ایچیلیردی. قیزین و اوغلانین یاخین آداملاری قیز ائوینه دعوت اولونوردو. شاما سودلو آش وئریلیردی. آشی یئییب چای ایچدیکدن سونرا مجمهعیده شیرنی، بیر کله قند و بیر قند چکیجی گتیریب آغساققالین قاباغینا قویوردولار. آغ ساققال قندی دوغرامالی و هر بیر نلبهکی شیرنییه بیر دوغرام قند قویوب قوناقلارا وئرمهلی ایدی. شیرنی آلان قوناقلار ایسه «آللاه مبارک ائلهسین» دئییردیلر. آغساققال قندی سیندیرماق ایستهدیکده چکیجی چوخ یاواش قنده وورور و «سینمیر ده» دئییردی. بونو او قدر تکرار ائدیردی کی، اوغلان طرفیندن بیر شئی مثلا پول وئریلیردی و نهایت قند سینیردی. بئلهلیکله ده اوغلانلا قیز آداخلانیردی. بو تاریخدن اعتبارا اوغلانلا قیزین گؤروشونه قاداغا قویولوردو و هله دئسن قیز قایناتاسیندان و قایناناسیندان قاچیردی.
شیرنی ایچمکله تویون آراسیندا قوربان بایرامی، نوروز بایرامی، یوخود اوروجلوق بایرامی اولسایدی. آداخلانمیش قیزا اوغلان ائوی «پای» آپاریردی. اوروجلوق بایرامینین پایی حالوا، قوربان بایرامینین پایی قوربانلیق، یاخود ات، نوروز بایرامینین پایی ایسه بیر بوشقاب پلو و کؤینکلیک یا دا تومانلیق پارچا اولوردو. قید ائدک کی، تویدان سونرا بو پایلار عکس استقامتده اولور و قیز ائوی اؤز قیزلارینا پای گؤندهریردی.
اوغلان ائوی توی ائلهمک ایستدیکده قیز ائوینه گنهشیر و بیر ایکی نفر اؤز قوهوملاری ایله عادتا شامدان سونرا قیز ائوینه باشلیق تاپشیرماغا گئدیردیلر. بو مراسیمده قیزغین بحثلردن سونرا باشلیق و کبینین مبلغی معینلشدیریلیردی. ائله بورادا جا قید ائدک کی، باشلیق جئهیز آلماق اوچون وئریلیردی. اصلینده ایستر «شیرنی ایچمه»نین، ایسترسه ده «خینایاخدی»نین خرجینی اوغلان ائوی وئریردی.
اوغلان ائوی تویو باشلاماق اوچون مصلحت وئریردی. مصلحت سحر یئمهییندن عبارت اولوردو. کندین بوتون عائیلهسینین کیشیلری (ائوه بیر نفر) سحر یئمهیینه چاغیریلیردی. البته بیلمک لازیمدیر کی، بوتون دعوتلر «تفلیکچی» واسیطهسیله یئرینه یئتیریلیردی. تفلیکچیلرین یولو قورو اولماسین دئیه اونلارا نهسه بیر شئی وئریردیلر.
تویا بیر ایکی گون قالاندا «چال- چاغیر» باشلانیردی. جاماعات اوغلان ائوینه ییغیشیر چالیب، اوخویور و اویناییردیلار. چال- چاغیر مراسیمیندن آیدین بیر تصور وئرمک اوچون شامان رومانیندان بیر ائپیزودو وئریریک:
… سليدايي گيلين قارادامي آغزينا كيمي دولموشدو. تويا گلنلرين هارادا اوتورماسينا دايير بير قانون ـ قايدا اولماسا دا نئجه دئيرلر هره اؤز يئريني تانيييردي. ائوين اوچده ايكي حصهسيني قادينلار، اوچده بيريني ايسه كيشيلر دولدورموشدو. كيشيلر دئينده يئنييئتمهلر، گنجلر، اوتوز ياشيندان يوخاري اولمايانلار ايدي. قادينلارا گلديكده ايسه يئنييئتمه و گنج قيزلاردان علاوه گلينلر، قاينانالار و حتي ياشي اؤتموش، ساچي آغارميش آروادلار دا تويا گليرديلر.
قادينلارين حصهسينده يوخاري باشدا ناغاراچي، اونون يانيندا آغبيرچكلر، اونلارين آرخاسيندا گلينلر و نهايت گلينلرينه و ياخود آنالارينا سيغينميش ارليك قيزلار اوتوروردو. قيزلار ظاهرا اوتانجاق گؤركم آلسالار دا اويناماغا گلنده اينانيلماز بير جسارت گؤسترير و تاماشاچيلاري حيران ائديرديلر. اونلارين اويناماسي و اوخوماسي اوچون هئچ بير مانعه يوخ ايدي. بعضا يالنيز اؤز گنج قارداشلاريندان چكينيرديلر. قارداشلار دا چوخ نادير حاللاردا باجيلارين اويناماسينا مانع اولوردولار. ناغاراچي بئله قيزلاري اويناماغا چاغيراندا قارداشلارين اعتراضيني كسمك اوچون «گؤروم قارداشينين تويوندا اويناياسان» دئييردي.
گلينلره گلديكده ايسه اونلار اكثر حاللاردا اؤز قاينانالاري ايله گلير وسربستجهسينه داورانيرديلار. ناغاراچي اونلاري اويناماغا چاغيراندا قاينانالاردان اجازه آلماغي اونوتموردو. قاينانالار ايسه بعضا اؤزلرينيمازاماتا قويوردولار:
ـ ياخشي، ياخشي، ساققاليما سوغان دوغرامايين.
ـ ماغول ائي، هئچ زاددا اجازه آلمير، اويناماغا گلنده خانيم اجازهسيز اوينامير.
قادينلار چاليب اويناديقدان سونرا نؤبه كيشيلره يئتيشيردي. آراني قيزيشديرماق اوچون يئنييئتمهلردن باشلاييرديلار. اونلارين بعضيسي دوغرودان دا ياخشي اوخويوردو. بئلهلريني ناغاراچي تشويق ائدهرك «گؤزوو يئييم» دئييردي. آغبيرچكلرين تشويقي ايسه بير قايدا اولاراق «گؤروم سينهنده آغ توك بيتسين بالا» عبارهسي ايدي. سكينهخالانين ايسه اؤزونه مخصوص تشويقي وار ايدي:
ـ ويي سني بئله دول قالاسان.
و اوندان اوچ ـ دؤرد ياش بؤيوك اولان قيزينا اشاره ائدهرك آرتيريردي:
ـ ساچين آغ هؤرر.
او طرفدن خانيمگول ديللهنيردي:
ـ اؤزومه يئزنه اولاجاق، اودئي گول كيمي نوهم وار.
البتته بو كيمي سؤز آتمالار ظاهرده ظارافاتيانا دئييليرديسه ده اصلينده ائولنمهلي گنجلرين دقتيني جلب ائلهمك ايدي. چونكي گنجلر بئله توي ـ دويونلرده ايستهديكلري قيزي سئچيرديلر و قيزلار اويناياندا نئجه دئيرلر اونلارا مشتري گؤزو ايله باخيرديلار. اونلارين اوخودوغو ماهنيلار دا اصل نيتلريني گؤستريردي. داها دوغروسو ناغاراچيدان باشقا هامينين اوخودوغو ماهني اورك سؤزو ايدي. سؤزله دئمگه اوتانان گنجلر اؤز فيكيرلريني ماهني ايله چوخ راحات دئيه بيليرديلر.
يئنييئتمهلردن بير ـ ايكيسي اوخودوقدان سونرا ناغاراني ميرزامانآلدي:
بير ناغارا گتيرين
قويون بير ده چالام من
قونشودا بير قيز سئوميشم
پولوم يوخدو آلام من.
ميرزامانين بختيني ده ائله بو ماهني آچدي. ناغاراچي، اوزونو اونون ايستهديگي قيزين آناسينا توتاراق دئدي:
ـ جاواندي، يازيغين گلسين. نه اولار كي، يوخسول اولاندا.
سكينهخالا اونون سؤزونون داليني توتدو:
ـ مثل وار دئييرلر، ايگيد فر اولدو نئينير دده مالين، بئفر اولدو نئينير دده مالين.
آرخادان باشقا بير سس ائشيديلدي:
ـ ماخلوق آللاهي قويوب گؤزون بندهيه ديكيب.
ناغاراچي مجليسي اله آلماق اوچون اوجا سسله «ناغاراني وئرين شامانا» دئدي. شامان اوخوماق ايستهميردي. سكينهخالا ديللندي:
ـ ائي، دئمه اوخويا بيلميرم آ، اوخوماغيني گؤرموشم، دانا بيلمزسن.
سليم شاماني دومسوكلهيرك «كيم دئيير شامان اوخومور» دئييب ناغاراني آلدي و بير باشي زورلا شامانا وئردي. شامان ناغاراني آليب بير آز اويان ـ بويان ائلهديكدن سونرا بير«آرازباري» گلدي:
دئديم ائي گول همدميم كيمدير
دئدي: بئله بالا همدمين من اوللام، آي ظاليم
………………………………
مجنون اوللام داغي دللم
زري حسرت دولو يانيقلي بير سسله و اينيلتي ايفادهسي ايله ديللندي:
ـ باجون سسووه قوربان.
آرتيق اونون عاشيق اولدوغونو هامي بيلدي. ناغاراچي ايله برابرآلقيشلار ائشيديلدي:
ـ داغووي گؤرمهييم، ايگيد.
ـ اؤلمهيهسن.
ـ قيزلار سنه قوربان.
حاجي تاپديغين قيزي بير باشي غبطه بير باشي لووغاليقلا زري ائشيتسين دئيه ديللندي:
ـ هه، باشيما دؤنسون، گؤر قوربان اولماميشام.
قالان قيزلار ايسه اونون كيمه وورولدوغونو هله بيلميرديلر. اؤزلريني اويانا قويماسالار دا اونون سئوديگي قيز اولماق آرزوسوندا ايديلر.
سليم آرايا دوشموش پيچيلتييا سون قويدو:
ـ باخ بو اولمادي، آچيق دانيشسانا. ديللن گؤرك نه دئييرسن.
باشقالاري دا اصرار ائتديكدن سونرا شامان بير تصنيف اوخودو:
اوجا داغلار، اوجا داغلار باشيندا
بير قيز سئوديم تيرمه شال وار باشيندا
سكينهخالا شامانين سئوديگي قيزي هاميدان تئز تانيدي و ناراحاتليغيني گيزلده بيلمهدي:
ـ هه، باشيما خئيير، رعيت قيزي بونا يارامير.
ناغاراچي هاميدان چوخ ناراحات اولسا دا مجليسه پيچاپيچ دوشوب چال ـ چاغير بازارينين كاساد اولماسيني ايستمزدي. استهزا قاريشيق بير ايفاده ايله دئدي:
ـ دئييرم آخي، الي قوينوندا بوينو چيگنينده، آغانين مطلبي واريميش. ايستمهيهنين گؤزو كور اولسون.
پاخيلليغيندان يانان حاجي تاپديغين قيزي اؤزونو ساخلايا بيلمهدي:
ـ باختهور باشيميزا تيرمه شاللي بير قيز سئويب، نه ده قيزدي، بير گؤزو آلچا درير بير گؤزو هئيوا.
دلاور قيزلاردان بيري اونو جاوابسيز قويمادي:
ـ هامي حاجي تاپديغين قيزي اولار نه؟ نئينك شامان سني آلار.
ـ باشيما دؤنسون اونا گئدن كيمدي؟
شامان اوچونجو ماهنيني اوخوياراق بوتون بو دئدي ـ قودويا سون قويدو:
عابباس دئييب آغلار گوللر گولنده.
نازلي يار سوراغيم، حاليم بيلنده،
مرحمت ائيلهييب بيزه گلنده،
ائله گل، گئت گينن يول اينجيمهسين
بالام اينجيمهسين.
سونام اينجيمهسين.
گولوم اينجيمهسين.
آي يار اينجيمهسين.
بوتون دانيشيقلاري، آتماجالاري ائشيتمهين، محض كيفايتي دوشونن شامان هاواني دهگيشديرهرك داوام ائتديردي:
شئيدا دئير بير درديمي بيلمهدين،
دوست اولوبان بير اوزومه گولمدين.
وعده وئريب، وعدهميزه گلمدين.
نه دانيشدين گزه ـ گزه گلنده؟
كرم كيمي عشق اودونا يانانام،
دوستونا دوست، دوشمنينه يامانام.
من عارفم اشارهدن قانانام.
كلمهني باشلاييب سؤزه گلنده…
(آردی وار)
[1] - گئییملر حاققیندا اطرافلی معلومات اوچون باخ: آذربایجان میللی علملر آکادئمیاسی، آرخئولوگیا و ائتنوقرافیا اینستیتوتو، آذربایجان ائتنوقرافیاسی، ایکینجی جیلد، شرق- غرب نشریاتی، باکی، 2007.
|