آذربایجانین بوتون کندلرینده اولدوغو کیمی یئیجه­ده ده ناغیلسیز – تاپماجاسیز پاییز و قیش گئجه­لری تصور ائتمک اولمازدی. ناغیللار مضمون باخیمیندان اوچ حصه­یه بؤلونوردو:

1-      اوشاقلار اوچون ناغیللار

2-      یئنی­یئتمه­لر و گنجلر اوچون ناغیللار

3-      محبت و قهرمانلیق داستانلاری

اوشاقلار اوچون دئییلن ناغیللار افسانه و میفولوژی خاراکتئر داشیماقلا یاناشی عینی حالدا پئداقوژی مضمونا مالیک ایدی. اونلاردان «شنگولوم – منگولوم» آدی ایله تانینان کئچی ایله جاناوارین ناغیلی ایدی. بو ناغیل نظم و نصردن عبارت ایدی. ناغیلدا آنا کئچی ائودن چیخاندا اوشاقلارینی جاناوارین تهلوکه­سیندن قوروسون دئیه پارول اؤیره­دیر و «شنگولوم، منگولوم! آچ قاپینی من گیریم» دئمه­یینجه قاپینی آچمایین دئییردی. بالالارینی جاناوار یئدیکدن سونرا ایسه گئدیب تولکونون دامی­نین اوستونه چیخیر. تولکو دئییر: «او کیمدی دیمیم اوسته، دامیم دیوارین اوسته، شیر – شیر تورحاق تؤکولور، قوزولو پلومون اوسته؟». کئچی اونون جاوابیندا دئییر: «منم، منم، من آغا، منیم آدیم خان­آغا، هر بالامی یئییب، گلسین گئدک دیوانا». تولکو من یئمه­میشم دئییر. کئچی اینه­یین دامی­نین اوستونه، اؤکوزون دامی­نین اوستونه، .... نهایت جاناوارین دامی­نین اوستونه چیخیر و عینی دیالوق تکرار اولور و جاناوار، «من یئمیشم» دئییر و گئدیرلر دیوانا.

خوروزون ناغیلیندا ایسه اجتماعی مبارزه­نین بدیعی ایفاده­سی ایله قارشیلاشیریق. نهایت شاه اؤلور و خوروز غلبه چالیر.

بیدیلی­بیدانین ناغیلیندا طبیعی و ائکولوژی عامیللرین بیر – بیریله علاقه­سی، ائله­جه ده جانلیلاردا قیدا دؤوریه­سینین مکمل زنجیری ایضاح ائدیلیر. و ناغیل پیشیگین یئددی هئجالی شعیر فخریه­سیله بیتیر: «گوجلویم آی گوجلویم. دمیر داراق دیشلی­یم. یوک اوستو یایلاغیمدیر. کورسو آلتی قیشلاغیمدیر. خانیمین بیر بارداق یاغی وار. او دا منیم بوغ یاغیمدیر».

اوچ قارداش دیوله باجی قارداشین ناغیلیندا انسانلارین چندیگی عذاب اذیت و قاتلاشدیغی دؤزولمز شرایط اؤز بدیعی ایفاده­سینی تاپمیشدیر. چیخیلماز وضعیتده قالان انسانلار میفیک قوه­لردن امداد آلیر، قارداش، باجیسی­نین گؤستریشی ایله سویو آتیر. سو دیولرین قارشیسیندا دنیز اولور، گیلی آتیر. گیل دیولرین قارشیسیندا داغ اولور. اولگوجو آتیر. اولگوج مئشه­سی عمله گلیر و دیولری پارچالاییب محو ائدیر.

بو ناغیللارین هامیسینی آنالار اؤز اوشاقلارینا، هم ده باجیلار اؤز کیچیک باجی – قارداشلارینا دانیشیردی.

یئنی­یئتمه­لر و گنجلر اوچون ناغیللاری، خصوصیله محبت و قهرمانلیق داستانلارینی مهارتلی ناغیلچیلار پاییز و قیش گئجه­لرینده ائولرده تشکیل اولونان ییغینجاقلاردا دانیشیردیلار. یئیجه­دن ائوله­نن «جئیید»لی خانکیشی رحمتلیک منیم گرردویوم ان مهارتلی و سینه­سی دولو اولان ناغیلچی ایدی. گؤزل ایفاده و تالیش لهجه­سیله دئدیگی ناغیللارا قولاق آسماقلا دویماق اولموردو.