|
آرچا
|
||
|
ادبی ، بديعي و اجتماعي |
یئیجه (سون)
آتالار سؤزو و ضرب مثللر: آتالار سؤزو و ضرب مثللر آتا- بابالاریمیزین مین ایللیکلر بویو الده ائتدیگی بدیعی و نظاملی ایفادهسیدیر. مثلا داغ نهنگ وارلیق کیمی همیشه انسانلارین دقتینی اؤزونه چکمیشدیر. لاکین بو وارلیغین بؤیوکلویونه باخمایاراق ترپنمز اولدوغو، داها دوغروسو ترپنمه باجاریغینا مالیک اولمادیغی دا گؤزدن یایینمامیشدیر. انسان ایسه حرکت ائدن، نئجه دئیرلر داغی داغ اوسته قویان بیر وارلیق کیمی تانینمیشدیر. اولو اجدادلاریمیز بو مؤوضوعنو بدیعی، بیر باشی ایسه عبرتآمیز شکیلده بیان ائدهرک «داغ داغا یئتیشمز، انسان انسانا یئتیشر» دئمیشدیر. اونلار لال- دینمز آداملاری دا اونوتمامیشدیر. لاکین دانیشماق ایستهمهین آدامی دانیشماماق مجبوریتینده قالان آدامدان آییرمیشدیر: «سولوق اوتوب» دئینده قورخوسوندان، یاخود اوتاندیغیندان دانیشا بیلمهین آدامی، «آغزینا بیر سیخیم قوود آتیب» دئینده ایسه دانیشماق ایستهمهین آدامی نظرده توتموشدور. آتالار سؤزو نصیحت خاراکتئرلی حیکمتآمیز سؤزلردیر. ضرب مثللر ایسه معین بیر حادثهنین، یاخود مقامین عمومیلشدیریلمهسیدیر. بعضا بونلارین آراسینداکی سرحد ایتیر و ضرب مثلی آتالار سؤزوندن آییرماق سون درجه چتین اولور.
ضرب مثللرده بعضا «تابو» سؤزلر ده ایشلهنیر. بو سؤزلر تابو اولدوغوندان اونلار تام شکیلده یوخ، ناقص شکیلده و طرف مقابلین باشا دوشهجهیی قدر دئییلیر. مثلا: «قورد قارییاندا س. کپهنک قونور»، «آغ گ. قارا گ. حامامدا بیلینر»، «اوسد. ال یاندیریر»، «گؤ. قوش بیشیریر» و س.
آذربایجانین دیگر کندلرینده اولدوغو کیمی یئیجهده ده دئمک اولار کی، بوتون آتالار سؤزو و ضرب مثللردن استفاده اولونور. من ایندیه کیمی ائله بیر آتالار سؤزو، یاخود ضرب مثل ائشیتمهمیشم و اوخومامیشام کی، یئیجهده اونون عینی و یاخود اوخشارین ائشیتمهمیش اولوم. بیز بورادا بعضی نمونهلرله کیفایتلهنیریک:
آتی آت یانیندا باغلاسان، همرنگ ده اولماسا همخوی اولار.
سن آغا، من آغا، اینکلری کیم ساغا؟
اوشاغا ایش بویور اؤزون دالینجا گئت!
تولکو، تولکویه بویورار، تولکو ده قویروغونا!
قیزیما دئییرم گلینیم ائشیتسین!
خالا خهطیرین قالماسین.
ساققالیما سوغان دوغراما!
آنام شیل، باجیم چولاق، منیم ده قالچام اهیریدیر!
یوز اؤلچ، بیر بیچ.
قیز یوکو، دوز یوکو!
دؤولتده دوه، اؤولاددا نوه!
ساخلا سامانی، گلر زامانی!
اؤکوز اؤزونه کوروشنه اکمهیه قارنی آغرییار!
یئر برک اولاندا اؤکوز اؤکوزدن گؤرر!
باغداددا باجون اوسد. اونوموزون نارینین یئل آپاریر.
الدن قالان ایلنن قالار.
بوردا منم باغداددا کور خلیفه.
چؤرهییمیز دوشوب کور ملهیین الینه!
آللاه وئریب زئینییه، دیشی یوخدور چئینیه!
الیم خامیر قارنیم آج!
یئتیمه گل- گل دئین چوخ اولار، وئرن آز!
اون ایکی اماما یالوارینجا بیر آللاها یالوار.
ملانصرالدینه دئدیلر:«آروادین گزهگندیر»، دئدی: «به بیزه نیه گلمیر؟».
کؤنول اومان یئردن کوسر!
قارغا دا بالاسین چوخ ایستر!
ائله بیل ایلان بوغازیندان چیخیب!
ایلان ووران یاتدی، من یاتمادیم.
ترهزی گؤتو یئره دؤیور!
دونیادا اوچ دنه بختی قاره وار، بیری منم، بیری شاآلی اوغلو آغاسئییندیر، بیری ده یارب کیم اولا!
ائششهیی قویوب، پالانین دؤیور!
هرنهییمیز دوزهلیب، بیرجه ساققال داراغیمیز قالیر.
اؤردک قاز یئریشی یئریسه، چینکدانی پارتلایار.
دیلیله ایلانی یوواسیندان چیخاردار!
کور قیزین اره وئرندیر!
ائلووی هورکوت آغساغین تاپ!
آغاگلین بزهکلی قالدی.
تویدان سونرا ناغارا!
قیز ائوینده تویدور، اوغلان ائوینین خبری یوخ!
بونو دا قید ائدک کی، آذربایجان شعرینین کؤکو آتالار سؤزو و ضرب مثللره گئدیب چیخیر.
اوخوجولاریمزدان بیری بیر مکتوبدا یازیب کی، بیتکیلر، حیوانلار، کؤوشن آدلاری ناقص یازیلیب.
بیز بو اوخوجوموزا تشکر ائدهرک اونون دئدیکلرینی تصدیق ائدیر و بعضی آدلاری آرتیریریق:
بیتکیلردن یووشان، قامیش، بابهنک (ائله بوراداجا قید ائدک کی، یووشان ایکی نؤعدور: بیری دام باسدیراندا آلاق-انجر یئرینه استفاده اولونار. هم ده حهط- باجانی سوپورمک اوچون چالغی دوزلدرلر. حتی بد آیاقدا یاناجاق کیمی ده استفاده اولونار. او بیری نؤعوو درمان بیتکیلرینه داخیلدیر و »قورتیووشانی» آدلانیر. قورتیووشانینی قایمادیب سویوندان آج قارنینا ایچنده قاریندا اولان سوخولجان قوردونو تامام تؤکور.
«آدقویما» عنعنهسی
آدقویما عنعنهسی بوتون تورکآذربایجانلیلاردا اولدوغو کیمی یئیجهده ده ان آزی ایکی مرحلهلی اولوردو. بیرینجی مرحلهده اوشاغا باباسینین طرفیندن آد قویولسا دا جاماعات آراسیندا قاباریق خصوصیتینه (آغلیق، قارالیق، قد و قامت و س.) گؤره چاغیریلیردی. سونرا ایسه جاوانلیق یاشلارینا یئتیشدیکدن، نئجه دئیرلر کیشیلشدیکدن سونرا، استعداد و هنر باخیمیندان یئنی آد قازانیردی. آمما خصوصیله سون اللی ایلدن اعتبارا والدینلرین وئردیگی آد اساس گؤتورولور. آدلاری اونوماستیک آراشدیرماق ایستهینلر اوچون سون یوز ایله عاید آدلاردان نمونه وئرمهیی مقصده اویغون حساب ائدیریک:
کیشی آدلاری:
قدرت، قاسیم، ایبا، ممی، سالمان، سلیمان، امیر، سلیم، بالاش، بیتالله، یوسوب، رضا، ابراهیم، بارات، مئیتی (مهدی)، حسن، حسین، علی، جلیل، یونوس، بیلال، محمد، حسینآغا، زیادخان، آغادده، حسنآغا، بایرام، بهنام، صالح، میرزهبابا، جعفر، عزیزخان، قاراخان، سعادت, سلامت، شهامت، هیلال، بهرمخان، ولی، موسا، مرسل، ایدریس، قیلینجخان، عوض، قارداش، میرزهسئیین، حبیب، قولام، قدیم، لازیم، حاجی، ههزیقولو، فتاح، نادیر، آتاکیشی، اسفندیار، خیرالله، فرروخ، باباکیشی، ایرهمازان، قوربان، سعید، قوچعلی، ممدعلی، داداش، اسکندر، جهبی، آغاممد، خوسرو، سورخای، ددهقولو، عابد، رحیم، فیریدون، سرخان، سرخوش، بهییش، جاببار، نهمت، بابا، بدیر، ندیر، هازار، ههزی، حمزه، رجب، حاجیبابا، ائلیاس، آغاماوغلان، خاناوغلان، سولدوز، گولاوغلان، رحمت، آزی، سعدالله، خودان، کاظیم، بالاوغلان، خانوئردی، آغاوئردی، تاروئردی، ایمانوئردی، گولوئردی، خانحسین، گول حسین، خوداش، آللایار، آلمدد، صدقعلی، آیت، شریک، حسینعلی، حسنعلی، میرزه، یاغیش، باخشی، آغاعلی، یاغینعلی، علی زامان، میرزه علی، توحیدعلی، ایرزاعلی، عبدل، پاشا، ایزی، عبدالله، نیفتللا، سیاباللا، ددهنیشی، قافار، آللاوئردی، بهبیر، تاپدوق، قارا، آوات، مردی، موسلوم، آبازر، امید، حجت، ویلی، آسلان، میرزهآغا، خانمد، یاشیل، شفیع، شوکور، زیلفعلی، خالیق، مؤبالی، زاغاب، عمیکیشی، آغاکیشی، آدیگؤزل، فرودین، رشید، عدالت، سوجی، امامت، صولالدین، کالام، آیدین، سخاوت، سودئییف، ...
قادین آدلاری:
گوللوبهییم، نازلیبهییم، نارینگول، مئیی، آغابانی، خاتای، جئیران، یاخشیخانیم، کیچیخانیم، بیبیخانیم، خانیمآغا، خانیمبالا، فیرک، ایپک، قونچا، سهفورا، خانیمگول، خانیم، حبیبه، نارخانیم، سیدخانیم، سریه، ایستیفا، عالیمه، خدیجه، سودابه، سفیه، گولنیسه، رحیمه، سارای، ظریفه، اهلی، شاناز، زرؤوشه، بنؤوشه، دورنا، قریب، فاتما، سورایه، مدینه، مؤمینه، فرندوغ، مینایه، گولایه، ایرافی، گوشور، خاور، گولوش، منور، سئیرانا، گولسابا، گولسارا، سارای، اوروخسارا، چیمناز، سامنه، عزیزخانیم، اتیه، سایات، شیرینخانیم، گؤزل، آنا، فیضه، منظر، خیدی، عادله، نیار، تاباریک، سونا، قیزقاییت، مادم، هرگول، ترگول، گولی، گوللی، پروانا، دارای، بهسگئتر، بستی، زینیت، یئتارا، موبارک، راضیه، لایه، گولصنم، لیلا، ننهباجی، شکیل، اینجی، پاکیزه، مهریبان، مهدیه، میناره، منصوما، جمیله، احترام، محترم، سیتارا، سیتای، توتای، هاوا، خومار، مریم، ایرانه، آغگول، قیزیلگول، سرینگول، طاهره، ملک، ملاکه، راشیده، حافظ، دوختر، سیمزر، پیشان، خانزار، گولزار، آینا، ملان، آفرین، سلتی، فینه، نه سی، جاهان، ...
Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA
|